वासनात्मा आणि खरा आत्मा

मनुष्याचे पृष्ठस्तरीय हृदय हे पशुहृदयाप्रमाणेच प्राणसुलभ भावनांचे, विकारांचे असते. पशुहृदयाहून मानवी हृदय अधिक विविधतेने विकसित झाले आहे, इतकेच. या हृदयाच्या भावनांवर स्वार्थी विकारांचे, आंधळ्या सहजप्रवृत्तींचे आणि दोषपूर्ण, विकृत, बरेचदा अधोगतीच्या क्षुद्र जीवनप्रेरणांचे वर्चस्व असते. हे हृदय प्राणशक्तीच्या पतित कामनांनी, वासनांनी, क्रोधविकारांनी, क्षुद्र लोभांनी, तीव्र हव्यासांनी, हीन दीन मागण्यांनी वेढलेले आणि अंकित झालेले असते. प्रत्येक छोट्यामोठ्या उर्मींची गुलामी करून ते हिणकस बनलेले असते.

भावनाशील हृदय आणि भुकेलेला संवेदनाधीन प्राण यांच्या भेसळीने मानवामध्ये मिथ्या वासनात्मा (a false soul of desire) निर्माण होतो; हे जे मानवाचे असंस्कृत व भयंकर अंग आहे, त्यावर बुद्धी विश्वास ठेवू शकत नाही आणि म्हणून त्यावर आपले नियंत्रण असावे हे बुद्धीला रास्त वाटते. या असंस्कृत, हटवादी अशा प्राणिक प्रकृतीवर बुद्धी नियंत्रण मिळवू शकते; किंबहुना, ते नियमन करण्यात ती यशस्वीदेखील होते, तरीसुद्धा ही प्राणिक प्रकृती नेहमीच अनिश्चित आणि फसवी राहते.

मानवाचा खरा आत्मा (the true soul) मात्र या पृष्ठस्तरीय हृदयात नसतो, तो प्रकृतीच्या प्रकाशमय गुहेत लपलेल्या खऱ्या अदृश्य हृदयात असतो. या हृदयामध्ये दिव्य ईश्वरी प्रकाशात आपला आत्मा निवास करत असतो; या खोलवर असलेल्या शांत आत्म्याची जाणीव फारच थोड्या लोकांना असते. आत्मा सर्वांच्याच अंतरंगात असतो पण फारच थोड्यांना त्यांचा खरा आत्मा माहीत असतो, फारच थोड्या जणांना त्याच्याकडून थेट प्रेरणा मिळत असल्याचे जाणवते. तेथे म्हणजे आपल्या खोल हृदयात, आपल्या प्रकृतीच्या अंधकारमय पसाऱ्याला आधार देणारी, ईश्वराच्या तेजाची लहानशी ठिणगी असते व तिला केंद्र बनवून, तिच्याभोवती आपला चैत्य पुरुष, साकार आत्मा, आपल्यातील खरा पुरुष वृद्धिंगत होतो.

मनुष्यामधील हा चैत्य पुरुष वृद्धिंगत होऊ लागला आणि हृदय-स्पंदनांमध्ये त्याचे संकेत व प्रेरणा प्रतिबिंबित होऊ लागल्या म्हणजे, मनुष्याला त्याच्या आत्म्याची अधिकाधिक जाणीव होऊ लागते. तेव्हा मग वरच्या दर्जाचा पशू एवढेच त्याचे स्वरूप राहात नाही. स्वत:मधील देवत्वाची झलक प्राप्त झाल्यामुळे तो त्याविषयी सजग होऊ लागतो, सखोल जीवनाकडून व चेतनेकडून येणाऱ्या अंत:सूचना तो अधिकाधिक मान्य करू लागतो; मग दिव्य गोष्टींकडील त्याची प्रवृत्तीही वाढीस लागते.

– श्रीअरविंद (CWSA 23 : 150)