(श्रीअरविंद यांनी वेळोवेळी काही वचने लिहिली आहेत. त्यामध्ये खोलवर अर्थ भरलेला असल्याने ती समजण्यास काहीशी अवघड आहेत. श्रीमाताजींनी त्यातील अर्थ उलगडून दाखवला आहे. असे एक वचन आज विचारार्थ घेतले आहे. त्यावरील विवेचन विस्तृत असल्यामुळे ते क्रमश: देत आहोत…)

श्रीअरविंद लिखित वचन : अंतरात्मा जे पाहतो आणि अनुभवतो तेवढेच तो जाणतो. उर्वरित सर्व गोष्टी म्हणजे दिखावा, पूर्वग्रह आणि मतमतांतरं असतात.

श्रीमाताजींचे भाष्य : वरील वचनामधून असा अर्थ ध्वनीत होतो की, ज्या ज्ञानाची निष्पत्ती आत्मदृष्टीतून किंवा आत्मानुभवातून झालेली नसते त्या ज्ञानाला खरे मोल नसते. पण मग त्यातूनच एक प्रश्न स्वाभाविकपणे निर्माण होतो, किंबहुना मला हा प्रश्न विचारण्यातदेखील आलेला आहे. “अंतरात्मा काय पाहतो हे आम्हाला कसे कळेल?” अर्थातच त्याचे एकच उत्तर आहे आणि ते म्हणजे तुम्ही तुमच्या अंतरात्म्याविषयी सचेत झाले पाहिजे. व्यक्ती जोपर्यंत आत्म्याविषयी सचेत होत नाही तोपर्यंत तिला खरे ज्ञान प्राप्त होत नाही. येथे हे वचन खऱ्या अर्थाने पूर्ण होते.

त्यामुळे सर्वप्रथम तुम्ही तुमच्या अंतरात्म्याचा शोध घेणे, त्याच्याशी एकत्व पावणे आणि त्याला तुमच्या जीवनाचे संचालन करून देणे यासाठी प्रयत्न केले पाहिजेत. काही जणं मला असे विचारतात की, “तो अंतरात्मा आहे हे आम्हाला कसे कळेल?” मी या प्रश्नाचे आजवर अनेकदा उत्तर दिले आहे. हे जे कोणी प्रश्न विचारणारे आहेत, त्यांच्या या प्रश्नावरूनच सिद्ध होते की, ते त्यांच्या आत्म्याविषयी सचेत झालेले नाहीयेत. कारण ज्या क्षणी तुम्ही तुमच्या आत्म्याविषयी सचेत होता आणि त्याच्याशी एकत्व पावता, त्याच क्षणी तुम्हाला त्याचे सकारात्मक ज्ञान होते आणि मग तुम्ही ‘त्याला कसे जाणावे’ हा प्रश्न विचारत नाही.

त्या अनुभवाची नक्कल करता येत नाही किंवा त्याची कल्पनादेखील करता येत नाही. तुम्ही तुमच्या आत्म्याच्या संपर्कात आहात असे सोंगदेखील तुम्ही करू शकत नाही; कारण ती अशी गोष्ट आहे की ज्याची कल्पना किंवा नक्कल करता येत नाही. जेव्हा आत्म्याद्वारे तुमच्या जीवनाचे संचालन होऊ लागते तेव्हा त्याची तुम्हाला पूर्ण शाश्वती असते आणि मग तुम्ही असे प्रश्न विचारत नाही. (क्रमश:)

– श्रीमाताजी (CWM 10 : 23-24)

(आंतरात्मिक भक्तीचे स्वरूप प्राणिक व मानसिक भक्तीपेक्षा कसे भिन्न असते ते आपण पाहिले. आज त्याचा उत्तरार्ध…)

चैत्य पुरुष (psychic being) जर पृष्ठभागावर आलेला असेल आणि मानसिक किंवा प्राणिक अस्तित्व त्याला मूर्ख बनविण्याचा प्रयत्न करत आहेत, असे जर त्याला आढळले तर त्याला खेद होतो. विशुद्धतेस धक्का बसल्यामुळे त्याला हा खेद झालेला असतो. जेव्हा मन स्वतःच्या खेळामध्ये मग्न असते किंवा प्राणिक अस्तित्व हे प्राणिक आवेगांबरोबर वाहवत जात असते तेव्हा चैत्य पुरुष म्हणतो, “या गोष्टी मला नको आहेत.” “मी येथे कशासाठी आहे?” “या असल्या गोष्टींसाठी मी येथे आलेलो नाहीये. मी येथे सत्यासाठी आलो आहे.”

आंतरात्मिक खिन्नता ही मानसिक असमाधान किंवा प्राणिक दुःख किंवा शारीरिक नैराश्य यांच्याहून भिन्न असते. आंतरात्मिक अस्तित्व जर सक्षम असेल तर, मानसिक व प्राणिक अस्तित्वाला ते स्वतःची जाणीव करून देते आणि त्यांना परिवर्तन करण्यास भाग पाडते. परंतु ते जर दुर्बल असेल तर, मन व प्राणादी इतर घटक त्याचा फायदा घेतात आणि स्वतःच्या फायद्यासाठी त्याचा वापर करतात. मात्र काही उदाहरणांबाबत असे आढळते की, ते आंतरात्मिक अस्तित्व पृष्ठभागावर येते आणि मानसिक व प्राणिक अस्तित्वाची घडी विस्कटून टाकते; त्यांच्या सर्व प्रस्थापित रचना, त्यांच्या सवयी मोडून टाकते आणि एका नवीन व दिव्य व्यवस्थेसाठी त्यांच्यावर दबाव टाकते. पण मानसिक किंवा प्राणिक अस्तित्व हे आंतरात्मिक अस्तित्वाहून अधिक बलवान असेल तर, आंतरात्मिक अस्तित्वाचा प्रभाव अधूनमधूनच पडतो आणि मग ते हळूच पाठीमागे सरकते. अशावेळी त्याचा आक्रोश म्हणजे अरण्यरुदन ठरते आणि मानसिक किंवा प्राणिक अस्तित्वं स्वतःच्या चक्रामध्ये गोलगोल फिरत राहतात.

सरतेशेवटी मात्र, चैत्य पुरुष या वरकरणी गोष्टींमुळे स्वतःची फसवणूक करून घेण्यास नकार देतो. तो आता खोटेपणाच्या फशी पडत नाही. मिथ्यत्वाद्वारे दबले जाण्यास तो आता नकार देतो; त्याचबरोबर तो सत्याची अतिशयोक्तीपण करत नाही. उदाहरणार्थ, त्याच्या अवतीभोवतीचा प्रत्येक जण जरी “ईश्वर अस्तित्वात नाही,” असे त्याला सांगत असला तरी चैत्य पुरुष त्यांच्या म्हणण्यावर विश्वास ठेवण्यास नकार देतो. तो म्हणतो, “सत्य काय आहे ते मला माहीत आहे,” “मला माहीत आहे कारण मला त्याची जाण आहे.” आणि त्याला वरकरणी दृश्यांच्या पाठीमागे असलेल्या गोष्टीची जाण असल्यामुळे आता बाह्य दृश्यांमुळे त्याची फसवणूक होऊ शकत नाही. पाठीमागच्या शक्तीची त्याला चटकन जाणीव होते.

तुमच्यामध्ये चैत्य पुरुष जेव्हा जागृत झालेला असतो तेव्हा, भावनिक अस्तित्वामधील साऱ्या हीणकस गोष्टी तो फेकून देतो आणि तो त्यास भावविवशतेपासून किंवा अतिभावनाशीलतेच्या कनिष्ठ खेळापासून मुक्त करतो. मात्र त्यामुळे त्याच्यामध्ये मनाची शुष्कता येत नाही किंवा प्राणिक भावभावनांचा अतिरेक निर्माण होत नाही. तो प्रत्येक भावनेस यथोचित न्याय देतो.

– श्रीअरविंद (CWSA 36 : 380-381)

(चैत्य दृष्टिकोनातून माणसापेक्षा एखादे गुलाबाचे फुलदेखील किती चांगले असू शकते ते श्रीमाताजींनी सांगितले, हे आपण बघितले. आज त्याचा उत्तरार्ध पाहू.)

तुम्ही एक जरी पुढचा टप्पा सचेतपणे वर चढून गेलात आणि ते गुलाबाचे फूल जी गोष्ट अजाणतेपणे करते, ते जर तुम्ही सचेतपणे (consciously) केलेत तर, मग ते कितीतरी पटीने अधिक चांगले होईल. खरंतर, कोणताही हिशोब न ठेवता, केवळ अस्तित्वाच्या आनंदासाठी सौंदर्य उमलून येणे ही गोष्ट सहजस्वाभाविक असली पाहिजे. ही गोष्ट फुलाप्रमाणेच माणसामध्येही असली पाहिजे. लहान मुलांमध्ये कधीकधी ही गोष्ट आढळून येते. (मात्र कधीकधीच, नेहमी नाही.) दुर्दैवाने, पालकांच्या आणि वातावरणाच्या प्रभावामुळे मुलं अगदी लहान असतानाच स्वार्थीपणा शिकतात.

परंतु आपल्यापाशी जे आहे किंवा आपण जे काही केले आहे त्याच्या मोबदल्यात आपल्याला काहीतरी मिळावे अशी इच्छा बाळगणे, ही जगातील सर्वांत वाईट गोष्ट आहे. आणि तीच गोष्ट आता अत्यंत सार्वत्रिक झाली आहे. ती आता इतकी सार्वत्रिक झाली आहे की, माणसाचा तो जणू सहजस्वभावच बनला आहे. प्रत्येक गोष्टीचा हिशोब मांडण्याच्या आणि त्यातून लाभ मिळवण्याच्या या प्रवृत्तीमुळे व्यक्ती ईश्वरी प्रेमापासून जेवढी दूर जाते तेवढी ती दुसऱ्या कोणत्याच गोष्टीने दूर जात नाही.

फुलांचे उमलणे म्हणजे त्यांच्या प्रेमाचे रूप असते. जेव्हा एखादे गुलाबाचे फूल सूर्याच्या दिशेने उमलते तेव्हा खचितच, ते जणू स्वतःचे सौंदर्य प्रदान करण्याच्या गरजेतून उमलत असते. माणसाच्या आकलनापलीकडचे आहे हे सारे. कारण ती फुलं जे काही करत असतात त्याचा ती विचार करत बसत नाहीत. (तो त्यांचा स्वभावधर्म असतो.)

कृती करत असताना स्वतःकडे पाहण्याची म्हणजे, स्वतःचा विचार करण्याची जी वृत्ती (स्वत:चा स्वार्थ साधण्याची) माणसामध्ये आहे ती वृत्ती, तो नेहमी सर्वत्रच उपयोगात आणत असतो. माणसाला माहीत असते की, तो काहीतरी करत आहे. पण प्राणी मात्र तसा विचार करत बसत नाहीत. त्यामुळे त्यांचे प्रेम हे माणसाच्या प्रेमासारखे नसते. आणि फुलांबाबत बोलायचे झाले तर ती त्याबाबतीत सचेत नसतात. स्वतःच्या चेतनेविषयी सचेत होण्यासाठी लागणारी चेतना त्यांच्यामध्ये नसते; तर ती एक सहजस्फूर्त, स्वाभाविक प्रक्रिया असते. पण त्या सर्वांमध्ये एक महान शक्ती, महान वैश्विक चेतना आणि वैश्विक प्रेमाची महान शक्ती कार्यरत असते आणि त्यामुळेच या साऱ्या गोष्टी सौंदर्यपूर्णतेने बहरून येतात.

– श्रीमाताजी (CWM 05 : 241)

मनुष्याचे बाह्य अस्तित्व, जसे आहे तसेच राहू दिले (म्हणजे त्यास आंतरिक अस्तित्वाच्या नियंत्रणाखाली आणले नाही) तर ते तितकेसे जबाबदारीने वागत नाही. बरेचदा ते प्रकृतीच्या शक्तींच्या हातातले बाहुले बनलेले असते. मात्र आपले आंतरिक किंवा उच्चतर अस्तित्व, आपली सखोल चेतना ही आपल्या नियतीची स्वामिनी असते; ती आपली नियती घडवत असते. आणि म्हणूनच या सार्वभौम चेतनेचा शोध घेणे आणि जीवनातील सर्व विसंवाद, प्रकृतीमधील सर्व संघर्ष संपुष्टात आणण्यासाठी तिच्याशी एकत्व पावणे अत्यंत महत्त्वाचे असते.

– श्रीमाताजी (CWM 14 : 335)