(सन १९१८) सध्याचा काळ असा आहे की जेव्हा, अखिल जगाप्रमाणेच भारतासाठीसुद्धा, त्याची भावी नियती आणि त्याचा पुढील मार्ग शतकासाठी म्हणून आत्ताच दमदारपणाने निर्धारित केला जात आहे. हे निर्धारण म्हणजे काही कोणत्या एखाद्या सामान्य शतकासाठीचे निर्धारण नव्हे तर, हे शतक स्वतःच मुळात असे एक महान निर्णायक वळण आहे की, ज्या शतकामध्ये मानवसृष्टीच्या आंतरिक आणि बाह्य […]
(सन १९१०) खरी अडचण ही आजूबाजूच्या परिस्थितीमध्ये नसते; तर ती नेहमी आपल्यामध्येच असते. व्यक्तीला अजेय बनविण्यासाठी संकल्पशक्ती, निरपेक्षता आणि श्रद्धा या तीन गोष्टींची आवश्यकता असते. आपल्यामध्ये पारतंत्र्यातून सुटका करून घेण्याची इच्छा असू शकते, पण पुरेशा श्रद्धेचा अभाव असू शकतो. आपल्यामध्ये स्वतःच्या परम मोक्षाबद्दल श्रद्धा असू शकते पण त्यासाठी आवश्यक असणारी साधने वापरण्यासाठी जी इच्छा […]
डिसेंबर १९०९ देशभूमी ही आपली माता आहे या दृष्टीचा अभाव असणे हा आपला मुख्य अडथळा आहे. …‘भारतमाते’ची अखंड प्रतिमा अजूनही साकार व्हायची आहे. आम्ही (तत्कालीन) काँग्रेसमध्ये ज्या ‘भारतमाते’चे स्तुतिगान करायचो, आराधना करायचो ती पाश्चात्त्य पेहरावातील, ब्रिटिश राजवटीच्या उपकारांच्या ओझ्याखाली दबलेली एक दासी होती, ती काल्पनिक मूर्ती होती, ती अदिव्य (undivine) असा भ्रम होती. खरंतर […]
(दि.०६.११.१९०९) एकेकाळी भारतीय एकता आणि सहिष्णुता यांच्याकडे कल असणारी मोगल सत्ता पुढे जेव्हा दडपशाही करणारी आणि विघातक अशी बनली तेव्हा ती उलथून टाकणे हे राष्ट्रीय पुनरुज्जीवनाचे उद्दिष्ट होते आणि तेव्हा म्हणजे छत्रपती शिवाजीराजे आणि रामदास स्वामी यांच्या काळात हिंदू राष्ट्रीयत्वाला काही एक अर्थ होता. हे त्याकाळी शक्य होते कारण भारत तेव्हा स्वत:च एक जग […]
(दि.०६.११.१९०९) हिंदू धर्मीयांना एकत्रित आणण्यासाठी केवळ दोनच गोष्टी समर्थ आहेत. त्या पुढीलप्रमाणे – • एक अशी नवी आध्यात्मिक प्रेरणा की जी, वेदान्तावर आधारलेली असेल, जी मानवाच्या मूलभूत एकत्वावर भर देणारी असेल, जी संस्थांचे नश्वर व उपयुक्ततावादी स्वरूप ओळखून असेल, तसेच जी बंधुता, स्वातंत्र्य, समानता यांच्या भव्यदिव्य आदर्शांवर उभारलेली असेल आणि जिला भारतीय वंश तसेच […]
(दि. १९.०६.१९०९) आपण एका बाबतीत खात्री बाळगली पाहिजे, ती बाब अशी की हिंदू-मुस्लीम ऐक्य हे कोणत्याही राजकीय तडजोडींनी किंवा राजकीय पक्षाने केलेल्या अनुनयाने घडून येणार नाही. ते ऐक्य अगदी मुळाशी जाऊन, हृदय आणि मनामध्ये शोधले पाहिजे; कारण जिथे त्यांच्यातील दुहीची कारणे रुजलेली आहेत, तिथेच त्यावरील उपायदेखील शोधले पाहिजेत. अशा समस्या सोडविण्याचे प्रयत्न करताना आपण […]
(दि. १९.०६.१९०९) मानवतेसाठी भारताच्या उभारणीमध्ये साहाय्यभूत होणे हे आमचे ध्येय आहे. हाच आमच्या राष्ट्रीयतेचा आत्मा असून, त्याला आम्ही मानतो आणि त्याचे अनुसरण करतो. आमचे मानवतेला असे सांगणे आहे की, “आता अशी वेळ आली आहे जेव्हा तुम्ही एक मोठे पाऊल उचलले पाहिजे आणि या भौतिक अस्तित्वाच्या वर उठले पाहिजे; आणि मानवता आता ज्याकडे वळत आहे […]
(दि. १९.०६.१९०९) हिंदुधर्म हा सर्वाधिक चौकस आणि सर्वाधिक विश्वासार्ह आहे. तो चौकस आहे असे म्हणण्याचे कारण की, हिंदुधर्माने आजवर सर्वाधिक वेळा प्रश्न उपस्थित केले आहेत, तसेच त्यामध्ये सर्वाधिक प्रयोग करण्यात आले आहेत. तो सर्वाधिक विश्वासार्ह आहे असे म्हणण्याचे कारण की, त्याच्याकडे वैविध्यपूर्ण व सकारात्मक आध्यात्मिक ज्ञान आणि सखोल अनुभूती आहे. असा हा विशाल हिंदुधर्म […]
(दि. १९.०६.१९०९) युरोपियन समाजाची हुबेहूब नक्कल करून, यंत्रणेत बदल घडवून आणून, आमच्या समाजाचे पुनरुज्जीवन होईल यावर आमचा विश्वास नाही. विधवाविवाह, जातीयतेच्या जागी वर्गव्यवस्था, प्रौढविवाह, आंतरजातीय विवाह, सहभोजन आणि अशाच तऱ्हेचे समाजसुधारकांचे इतर काही रामबाण उपाय हे फक्त यांत्रिक बदल आहेत. त्यांचे गुणावगुण काहीही असोत पण या गोष्टी राष्ट्राच्या आत्म्याला जिवंत ठेवू शकत नाहीत; किंवा […]
(दि. १९.०६.१९०९) आम्ही जे कार्य आमच्या डोळ्यांसमोर ठेवले आहे ते केवळ यांत्रिक नसून, नैतिक आणि आध्यात्मिक आहे. केवळ शासनाच्या प्रकारामध्ये बदल घडविणे हेच आमचे उद्दिष्ट नसून राष्ट्रबांधणी हे आमचे उद्दिष्ट आहे. राजकारण हा या कामाचा एक भाग आहे, पण केवळ अंशभागच! आम्ही केवळ राजकारण, सामाजिक प्रश्न, केवळ धर्मशास्त्र, तत्त्वज्ञान, साहित्य वा केवळ विज्ञान यांना […]
