‘शांतीचे अवतरण’ हा बरेचदा साधनेमधील काही महत्त्वाच्या पहिल्या सकारात्मक अनुभवांपैकी एक अनुभव असतो. शांतीच्या या स्थितीमध्ये असताना, सामान्यतः जिला ‘बुद्धी’ असे म्हटले जाते ती बुद्धी शांत होते किंवा तिचे बरेचसे मनोव्यापार विराम पावतात, हे योग्यच असते. त्यावेळी व्यक्ती सतर्क नसेल तर, तिथे बऱ्याच वेळा एकतर प्राणिक मन (vital mind) शिरकाव करते; अन्यथा एक प्रकारे यांत्रिक शारीर-मनातील (mechanical physical mind) किंवा अवचेतन मनातील (subconscient mind) काही गोष्टी कशाही रितीने पृष्ठभागावर येऊन, कृती करण्याची शक्यता असते. निश्चल-नीरवतेमध्ये (silence) अडथळे आणणारे हे मुख्य घटक असतात. अन्यथा, कनिष्ठ प्राणिक मन अडथळा आणण्याचा प्रयत्न करू शकते. आणि त्यामुळे अहंकार व भावावेग उफाळून येतो आणि त्यांचा खेळ सुरू होतो.

साधकाने ज्या घटकांपासून स्वतःची सुटका करून घेतली पाहिजे, त्या घटकांच्या या सगळ्या खुणा आहेत. कारण जर या गोष्टी तशाच शिल्लक राहिल्या आणि त्याच वेळी जर दिव्य ऊर्जा, दिव्य शक्ती, दिव्य ज्ञान, दिव्य प्रेम किंवा दिव्य आनंद यांसारख्या उच्चतर शक्ती अवतरित होऊ लागल्या तर, उपरोक्त कनिष्ठ गोष्टी त्यांच्या आड येऊ शकतात. आणि त्याचा परिणाम म्हणून एकतर उच्चतर चेतना त्यातून मागे सरते किंवा मग तिचे अवतरण झाकोळले जाते किंवा त्यातून मिळालेल्या चालनेचा कनिष्ठ प्रकृतीच्या हेतुंसाठी गैरवापर केला जाऊ शकतो.

मोठमोठे आध्यात्मिक अनुभव येऊन गेल्यानंतरही बरेचसे साधक पुष्ट झालेला अहंकार, भावभावनांची खळबळ, महत्त्वाकांक्षा, अतिरेकी कामवासना किंवा त्यासारख्या इतर प्राणिक आवेगांच्या किंवा विकारांच्या कचाट्यात सापडलेले दिसतात, त्याचे हेच कारण असते. आणि म्हणूनच किमान ज्यांच्यामध्ये प्राण अतिशय सक्रिय असतो अशा प्रकृतीच्या व्यक्तींनी तरी, सकारात्मक अनुभवाच्या गतीशी प्राणाची गती मिळतीजुळती ठेवली पाहिजे किंवा आधी स्वतःच्या प्राणाचे संपूर्ण शुद्धीकरण केले पाहिजे.

– श्रीअरविंद (CWSA 28 : 180-181)

(श्रीअरविंद यांनी एका साधकाला लिहिलेल्या पत्रामधून…)

सघन आध्यात्मिक शक्ती म्हणजे तुम्हाला नक्की काय म्हणायचे आहे? आध्यात्मिक शक्तीला तिचा स्वतःचा असा एक सघनपणा असतो. उदाहरण द्यायचे झाले तर, एखाद्या झऱ्याप्रमाणे ती शक्ती एखादे रूप धारण करू शकते, की ज्याची व्यक्तीला जाणीव होऊ शकते. आणि मग ती व्यक्ती त्या शक्तीस ज्या दिशेला किंवा ज्या कोणत्या वस्तुकडे पाठवायची असेल त्या दिशेला किंवा त्या वस्तुकडे अगदी प्रत्यक्षपणे पाठवू शकते. आध्यात्मिक चेतनेमध्ये अंतर्भूत असलेल्या शक्तीबाबतचे हे वस्तुस्थितीनिदर्शक विधान आहे.

मी या जगामधील एका विशिष्ट बिंदूवर कोणतातरी एक विशिष्ट परिणाम साध्य करून घेण्यासाठी, केलेल्या सूक्ष्म शक्तीच्या इच्छापूर्वक वापरासंबंधी बोलत होतो. (मग ती शक्ती आध्यात्मिक असेल किंवा मानसिक किंवा प्राणिक शक्ती असेल.) अदृश्य असणाऱ्या भौतिक शक्तींच्या (वैश्विक शक्तींच्या) लाटा असाव्यात किंवा वीजेचा प्रवाह असावा त्याप्रमाणेच मनाचेही तरंग असतात, विचारांचे प्रवाह असतात; राग, दुःखादी भावनांचे तरंग असतात. हे प्रवाह, हे तरंग बाहेर पडतात आणि ते इतरांवर परिणाम करतात. आपल्यामध्ये त्या प्रवाहांनी कधी किंवा कसा शिरकाव केला हे त्यांना माहीतदेखील नसते, त्यांना फक्त त्याचा परिणाम अनुभवास येतो. ज्या व्यक्तीमध्ये आंतरिक संवेदना जागृत झालेल्या असतात किंवा ज्या व्यक्तीला गूढविद्येचे ज्ञान असते अशा व्यक्तीला त्यांचा प्रवेश आणि त्यांचा हल्ला याची जाणीव होऊ शकते. चांगले किंवा वाईट प्रभाव अशा रितीने पसरू शकतात. कोणताही हेतू नसतानासुद्धा, अगदी आपोआप अशा रितीने ते पसरू शकतात. पण त्यांचा हेतुपूर्वक वापर करता येणेदेखील शक्य असते.

आध्यात्मिक किंवा इतर शक्तींची हेतुपुरस्सर निर्मिती करणे देखील शक्य असते. कोणत्याही बाह्य कृतीच्या, वाणीच्या किंवा इतर कोणत्याही साधनाच्या साहाय्याशिवाय अगदी थेटपणेसुद्धा प्रभावशाली इच्छाशक्तीचा किंवा संकल्पनेचा उपयोग केला जाऊ शकतो. त्याला तुम्ही म्हणता त्या अर्थाने सघन असे म्हणता येणार नाही, पण तरीदेखील हा उपयोग परिणामकारक असतो.

– श्रीअरविंद (CWSA 29 : 183)

‘योगशक्ती’ आपल्या आंतरिक अस्तित्वाच्या सर्व चक्रांमध्ये निद्रिस्त असते आणि ती तळाशी वेटोळे घालून बसलेली असते. या शक्तीस तंत्रशास्त्रामध्ये ‘कुंडलिनी’ शक्ती असे म्हणतात.

परंतु ती योगशक्ती आपल्या वरच्या बाजूसदेखील असते, आपल्या मस्तकाच्या वरच्या बाजूस ती ‘ईश्वरी शक्ती’ म्हणून स्थित असते. तेथे मात्र ती वेटोळे घालून बसलेली नसते, अंतर्हित, निद्रिस्त अशी देखील नसते तर ती जागृत, ज्ञानसंपन्न, ओजस्वी, विस्तृत आणि व्यापक असते. ती तेथे आविष्करणासाठी वाट पाहत असते. या ईश्वरी शक्तीप्रति म्हणजेच ‘श्रीमाताजीं’च्या शक्तीप्रति आपण स्वतःला खुले केले पाहिजे.

मनामध्ये ती योगशक्ती ‘दिव्य मनःशक्ती’ म्हणून किंवा ‘वैश्विक मनःशक्ती’ म्हणून आविष्कृत होते आणि वैयक्तिक मनाला जे करता येणे शक्य नसते ते सारेकाही ती करू शकते; तेव्हा ती ‘योगिक मनःशक्ती’ असते.

त्याचप्रमाणे जेव्हा ती योगशक्ती प्राण किंवा शरीर यांमध्ये आविष्कृत होते तेव्हा ती ‘योगिक प्राणशक्ती’ किंवा ‘योगिक शारीरिक-शक्ती’ म्हणून प्रकट होते. ती वरील सर्व रूपांमध्ये जागृत होऊ शकते.

– श्रीअरविंद (CWSA 30 : 422)

(एका साधकाला त्याच्या मस्तकाच्या वर स्थित असणाऱ्या शक्तीचा अनुभव आला आहे. त्याविषयी श्रीअरविंद मार्गदर्शन करत आहेत…)

मस्तकाच्या वर स्थित असणारी शक्ती ही अर्थातच श्रीमाताजींची शक्ती आहे. ती उच्चतर चेतनेची शक्ती आहे आणि ती तिच्या अवतरणासाठीचा मार्ग तयार करत आहे. ही उच्चतर चेतना तिच्यासोबत व्यापकता, अमर्याद अस्तित्व, प्रकाश, शक्ती, शांती, आनंद इत्यादी गोष्टींची जाणीव घेऊन येत असते. ती नेहमीच मस्तकाच्या वरच्या बाजूस असते. जेव्हा आध्यात्मिक शक्तींपैकी कोणती तरी एखादी गोष्ट साधकाच्या प्रकृतीवर कार्य करण्यासाठी खाली अवतरत असते तेव्हा ती शक्ती तेथूनच येत असते. परंतु जोपर्यंत साधकाची तयारी झालेली नसते तोपर्यत शांती, आनंद इत्यादींसारख्या कोणत्याच गोष्टीचे संपूर्ण अवतरण होत नाही.

– श्रीअरविंद (CWSA 30 : 458)

(श्रीअरविंद लिखित पत्रामधून…)

तुमच्या अंतरंगामधून ज्या कल्पना आणि जाणिवांचा उदय होत असल्याचे तुम्ही लिहिले आहे, ती अतिशय चांगली गोष्ट आहे. त्या कल्पना आणि जाणिवा नवजात आंतरात्मिक स्वरूपाच्या आहेत. विचार नाहीसे होत असल्याची आणि तुमच्या आतमध्ये काहीतरी ऊर्ध्वमुख होत, डोक्यामधून बाहेर पडून, वर जात असल्याची तुम्हाला जी जाणीव होत होती, ती जाणीव आपल्या साधन-प्रक्रियेचा एक भाग आहे.

तुमच्या वर म्हणजे तुमच्या शरीरात नव्हे, तर तुमच्या मस्तकाच्या वर उच्चतर चेतना असते, तिला आम्ही ‘उच्चतर, आध्यात्मिक किंवा दिव्य चेतना’ असे संबोधतो किंवा तिला ‘श्रीमाताजींची चेतना’ असे आम्ही संबोधतो. जेव्हा तुमचे अस्तित्व खुले होते तेव्हा, तुमच्यामधील सर्व घटक म्हणजे तुमचे मन (मस्तक), तुमचे भावनिक अस्तित्व (हृदय), प्राण, एवढेच नव्हे तर, तुमच्या शारीर-चेतनेमधील काही गोष्टी त्या महत्तर, उच्चतर चेतनेशी जोडल्या जाण्यासाठी म्हणून आरोहण (ascend) करू लागतात. आणि तुम्ही लिहिले आहे त्याप्रमाणे, व्यक्ती डोळे मिटून ध्यानस्थ बसली की मग तिला या आरोहणाचे संवेदन होते. याला ‘कनिष्ठ चेतनेचे आरोहण’ असे म्हटले जाते.

कालांतराने मग वरून शांती, हर्ष, प्रकाश, सामर्थ्य, ज्ञान इत्यादी गोष्टींचे अवतरण (descend) व्हायला लागते आणि मग व्यक्तीच्या प्रकृतीमध्ये मोठे परिवर्तन घडायला लागते. यालाच आम्ही ‘उच्चतर चेतनेचे अवतरण किंवा ‘श्रीमाताजींच्या चेतनेचे अवतरण ’ असे संबोधतो.

– श्रीअरविंद (CWSA 30 : 384-385)