मनुष्यप्राणी, सामान्यतः जसे जीवन जगतो त्या त्याच्या जीवनाची घडण अर्ध-स्थिर, अर्ध-तरल अशा अतिशय अपरिपूर्णतेने शासित झालेल्या विचारांच्या, बोधाच्या, संवेदनांच्या, भावनांच्या, इच्छावासनांच्या, उपभोगांच्या, कृतींच्या गोळाबेरजेतून झालेली असते. या सर्व गोष्टी बहुतांशी रूढ झालेल्या आणि स्वतःहून पुनरावृत्त होणाऱ्या असतात. त्यातील काही गोष्टीच फक्त गतिशील आणि स्व-विकसित होणाऱ्या असतात, पण (कशाही असल्या तरी) त्या सर्वच्या सर्व गोष्टी पृष्ठवर्ती अहंभोवती केंद्रित झालेल्या असतात. या सर्व कृतींच्या गतिविधींची गोळाबेरीज होऊन, सरतेशेवटी त्यातून आंतरिक वृद्धी होते. या जीवनामध्ये ही वृद्धी अंशतःच दृष्टोत्पत्तीस येते आणि कार्यकारी होते. काही प्रमाणात तिच्यामध्ये येथील जीवनानंतरच्या अनेक जीवनांमधील प्रगतीचे बीज सामावलेले असते.
सचेत जिवाची (conscious being) ही वृद्धी, हा विस्तार, चढतेवाढते आत्म-आविष्करण, जिवाच्या घटकांचा अधिकाधिक सुसंवादी विकास, हा मानवी अस्तित्वाचा संपूर्ण अर्थ आहे आणि संपूर्ण गाभा आहे.
विचार, संकल्प, भावभावना, इच्छावासना, कृती आणि अनुभव यांद्वारे होणाऱ्या चेतनेच्या या अर्थपूर्ण विकसनासाठी आणि सरतेशेवेटी परमोच्च दिव्य आत्मशोधाकडे घेऊन जाण्यासाठी, मनुष्य – मनोमय पुरुष हा या जडभौतिक देहामध्ये प्रविष्ट झाला आहे. बाकी सर्व गोष्टी या एकतर त्यास साहाय्यकारी असतात किंवा त्या गौण असतात; अन्यथा एकतर त्या आनुषंगिक असतात किंवा मग निरुपयोगी असतात. ज्या गोष्टी टिकून राहतात आणि मनुष्याच्या प्रकृतीच्या विकासासाठी आणि त्याच्या वृद्धीसाठी, त्याच्या प्रगमनशील प्रकटीकरणासाठी आणि त्याच्या आत्म्याच्या व चैतन्याच्या शोधासाठी साहाय्यकारी ठरतात फक्त तेवढ्याच गोष्टी महत्त्वाच्या असतात.
– श्रीअरविंद (CWSA 23-24 : 89-90)
