(श्रीमाताजीकृत प्रार्थना)

१० एप्रिल १९१४

अचानकपणे पडदा भेदला गेला आणि समोर विस्तीर्ण क्षितिज खुले झाले आणि त्या स्वच्छ दृश्यासमोर माझ्या समग्र अस्तित्वाने कृतज्ञतेच्या असीम भावनेतून उचंबळून येत, तुझ्या चरणी लोटांगण घातले. हा इतका गहन आणि परिपूर्ण आनंद असतानासुद्धा, सारे काही स्थिर होते, चिरंतनाच्या शांतीनिशी सारे काही शांतशांत होते.

आता कोणत्या मर्यादाच उरलेल्या नाहीत असे मला वाटत आहे. आता मला या देहाची जाणीव होत नाहीये, संवेदना नाहीत, भावना नाहीत, विचार नाहीत; तर एक स्वच्छ, निर्मळ, निःशब्द भव्यता तिच्या प्रेम आणि प्रकाशानिशी माझ्यामध्ये प्रविष्ट झाली आहे, तेथे आता केवळ एक अनिर्वचनीय सौंदर्याने भरून गेलेले अस्तित्व आहे. आणि ते अस्तित्व म्हणजेच मी स्वतः आहे असे आता मला जाणवत आहे आणि ‘मी स्वतः’ असे म्हणत असताना, त्यामध्ये जो पूर्वीचा स्वार्थी आणि संकुचित ‘मी’ होता, तो तसूभरसुद्धा शिल्लक उरलेला नाही. इतके की, मला आता हे सांगताच येत नाहीये की, ही मी आहे की मी म्हणजे – आमच्या नियतीचा उदात्त स्वामी असणाऱ्या हे प्रभो – तूच आहेस.

असे वाटत आहे की, सर्व काही ऊर्जा, धैर्य, सामर्थ्य, इच्छाशक्ती, अनंत माधुर्य, अतुलनीय करुणा आहे… मला आता केवळ एकाच गोष्टीचे भान आहे, ते म्हणजे स्थिर आणि विशुद्ध भव्यतेचे…

हे प्रभो, तू माझ्या प्रार्थनेला प्रतिसाद दिला आहेस. मी तुझ्याकडे ज्याची याचना केली होती ते तू मला दिले आहेस. माझ्यातील ‘मी’ नाहीसा झाला आहे, आता केवळ तुझ्या सेवेसाठी समर्पित केलेले एक सालस, विनम्र साधन आणि तुझ्या अनंत व चिरंतन किरणांचे आविष्करण आणि संघनीकृत झालेले एक केंद्र (centre of concentration) तेवढे शिल्लक आहे. तू माझे जीवन हाती घेतले आहेस आणि ते तुझे बनविले आहेस; तू माझी इच्छाशक्ती हाती घेतली आहेस आणि ती तुझीच बनविली आहेस; तू माझे प्रेम हाती घेतले आहेस आणि तुझ्या प्रेमाशी ते एकरूप केले आहेस; तू माझे विचार हाती घेतले आहेस आणि तुझ्या परिपूर्ण चेतनेने त्यांची जागा घेतली आहे. अचंबित होऊन हा देह, मौन आणि शरणागत भक्तिभावाने तुझ्या चरणधुळीमध्ये नतमस्तक होत आहे. आता अन्य काहीही शिल्लक उरलेले नाही; तुझ्या अपरिवर्तनीय शांतीच्या वैभवानिशी फक्त तूच शिल्लक आहेस.

– श्रीमाताजी (CWM 01 : 123-124)

(ही मालिका आज समाप्त होत आहे.)

(श्रीअरविंद यांनी कुमारी मार्गारेट वुड्रो विल्सन यांना दिलेल्या पत्रोत्तरामधील काही भाग आपण विचारात घेतला. आज त्याचा पुढील भाग…)

साधनेची पहिली बाजू
तुमच्या अंतरंगातील चेतनेवर एकाग्रता करण्याचा सराव करणे, ही पहिली आवश्यक गोष्ट आहे. सामान्य मानवी मनाच्या गतिविधी पृष्ठस्तरीय असल्यामुळे, या पृष्ठवर्ती चेतनेमुळे खरा आत्मा (real self) झाकला जातो. परंतु या पृष्ठस्तरीय भागाच्या मागील बाजूस, अंतरंगामध्ये दुसरी एक गुप्त चेतना असते आणि तिच्यामध्येच आपल्याला आपल्या खऱ्या आत्म्याची आणि प्रकृतीच्या महत्तर व गहनतर सत्याची जाणीव होऊ शकते. परिणामतः आत्म्याचा साक्षात्कार होऊ शकतो आणि प्रकृतीला मुक्त करून, तिचे परिवर्तन घडवून आणता येऊ शकते. पृष्ठस्तरीय मन शांत करणे आणि अंतरंगात जीवन जगायला सुरुवात करणे, हे या एकाग्रतेचे उद्दिष्ट असते. पृष्ठस्तरीय चेतनेव्यतिरिक्त अन्य अशी जी सत्य चेतना असते तिची दोन मुख्य केंद्रं असतात. एक केंद्र हृदयामध्ये (शारीरिक हृदयामध्ये नाही तर, छातीच्या मध्यभागी असणारे हृदयकेंद्र) आणि दुसरे केंद्र मस्तकामध्ये असते.

एकाग्रतेचा पहिला मार्ग
हृदयकेंद्रामध्ये केलेल्या एकाग्रतेमुळे अंतरंग खुले होऊ लागते आणि या आंतरिक खुलेपणाचे अनुसरण करत करत, आत खोलवर गेल्यास व्यक्तीला अंतरात्म्याचे किंवा व्यक्तिगत दिव्य तत्त्वाची म्हणजे चैत्य पुरुषाची (psychic being) जाणीव होते. चैत्य पुरुषासमोर असलेला पृष्ठवर्ती चेतनेचा पडदा दूर झाल्यामुळे (unveiled) चैत्य पुरुष मग अग्रभागी यायला सुरुवात होते, तो प्रकृतीवर शासन करू लागतो, प्रकृतीला आणि तिच्या सर्व हालचालींना सत्याच्या दिशेने वळवू लागतो, ईश्वराच्या दिशेने वळवू लागतो आणि जे जे काही ऊर्ध्वस्थित आहे, ते अवतरित व्हावे म्हणून त्याला साद घालतो. त्यामुळे त्याला ईश्वराच्या उपस्थितीची जाणीव होते. त्या सर्वोच्चाप्रत चैत्य पुरुष स्वतःला समर्पित करतो आणि जी महत्तर शक्ती व चेतना आपल्या ऊर्ध्वस्थित राहून, आपली वाट पाहात असते, तिचे आपल्या प्रकृतीमध्ये अवतरण व्हावे यासाठी तो तिला आवाहन करतो. ईश्वराप्रत स्वतःला समर्पित करत, हृदयकेंद्रावर (अनाहत केंद्रावर) एकाग्रता करणे आणि हृदयातील ईश्वराच्या उपस्थितीची व आंतरिक खुलेपणाची अभीप्सा बाळगणे हा पहिला मार्ग आहे आणि ते जर करता आले, तर ती स्वाभाविक सुरुवात म्हटली पाहिजे. कारण एकदा का त्याचे परिणाम दिसू लागले की मग, या मार्गाने केलेल्या वाटचालीमुळे, आध्यात्मिक मार्ग हा, दुसऱ्या मार्गाने केलेल्या वाटचालीपेक्षा अधिक सोपा आणि अधिक सुरक्षित होतो.

एकाग्रतेचा दुसरा मार्ग
हा दुसरा मार्ग म्हणजे मस्तकामध्ये, मानसिक चक्रामध्ये करायची एकाग्रता. त्यामुळे जर पृष्ठस्तरीय मनामध्ये शांतता येऊ शकली तर, आतील, व्यापक, अधिक गहन असे आंतरिक मन (inner mind) खुले होते. हे मन आध्यात्मिक अनुभूती आणि आध्यात्मिक ज्ञान ग्रहण करण्यास अधिक सक्षम असते.

मात्र मस्तकामध्ये चेतनेची एकाग्रता करणे हा, त्याहूनही वर असणाऱ्या केंद्राप्रत चढून जाण्याच्या तयारीचा केवळ एक भाग असतो, हे लक्षात ठेवणे महत्त्वाचे आहे. अन्यथा व्यक्ती कदाचित स्वतःच्या मनामध्ये आणि त्याच्या अनुभवांमध्येच बद्ध होण्याची शक्यता असते. किंवा व्यक्ती आध्यात्मिक विश्वातीतामध्ये (spiritual transcendence) उन्नत होऊन, तेथे जीवन जगण्याच्या ऐवजी, फार फार तर, ऊर्ध्वस्थित सत्याचे केवळ प्रतिबिंबच प्राप्त करून घेऊ शकते.

म्हणून एकदा का येथे एकाग्रता साध्य झाली की मग मात्र, व्यक्तीने निश्चल-निरव मानसिक चेतना ही, मनाच्या वर जे जे ऊर्ध्वस्थित आहे त्याप्रत खुली करणे आवश्यक असते. कालांतराने चेतना ऊर्ध्व दिशेने वाटचाल करत आहे अशी व्यक्तीला जाणीव होते आणि सरतेशेवटी, आजवर चेतना ज्या झाकणामुळे शरीरामध्येच बद्ध होऊन राहिली होती, त्या झाकणाच्या पलीकडे ती चढून जाते. तेथे मस्तकाच्या वर असलेले केंद्र तिला गवसते, तेथे ती अनंतत्वामध्ये मुक्त होते. तेथे ती चेतना विश्वात्म्याच्या, दिव्य शांतीच्या, दिव्य प्रकाशाच्या, दिव्य शक्तीच्या, दिव्य ज्ञानाच्या, दिव्य आनंदाच्या संपर्कात येते आणि त्यामध्ये प्रवेश करते आणि प्रकृतीमध्येही या गोष्टींचे अवतरण अनुभवास यावे म्हणून, ती त्या गोष्टींशी एकरूपच होऊन जाते. अविचलतेसाठी अभीप्सा बाळगत, मस्तकामध्ये एकाग्र होणे आणि आत्म्याचा व ऊर्ध्वस्थित ईश्वराचा साक्षात्कार करून घेणे हा एकाग्रतेचा दुसरा मार्ग आहे.

काही जणांना मानसिक एकाग्रता सोपी वाटते; तर काही जणांना हृदयकेंद्रावर एकाग्रता साधणे अधिक सोपे जाते; काही जणांना या दोन्ही केंद्रांवर आलटूनपालटून एकाग्रता करणे शक्य होते. परंतु जर एखाद्याला हृदय केंद्रापासून सुरुवात करणे शक्य झाले, तर ते अधिक इष्ट असते. (क्रमश:)

– श्रीअरविंद (CWSA 29 : 06-07)

(अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष, वुड्रो विल्सन यांच्या कन्या कुमारी मार्गारेट वुड्रो विल्सन या श्रीअरविंद लिखित ‘एसेज ऑन द गीता’ हा ग्रंथ वाचून प्रभावित झाल्या. १९३२ साली न्यूयॉर्क पब्लिक लायब्ररीमध्ये हा ग्रंथ त्यांच्या वाचनात आला. मार्च १९३६ मध्ये त्यांनी श्रीअरविंदांना पत्र लिहिले आणि आपल्याला साधनेमध्ये मार्गदर्शन करावे अशी विनंती केली. मला श्रीअरविंद-आश्रमात राहता येईल का अशी विचारणाही त्यांनी या पत्राद्वारे केली. १९३८ साली त्यांना आश्रमात राहण्याची परवानगी देण्यात आली. श्रीअरविंदांनी त्यांना ‘निष्ठा’ अशी नाममुद्रा दिली. पुढे १९४८ साली त्यांचे आश्रमात निधन झाले.

कुमारी मार्गारेट यांनी श्रीअरविंदांना लिहिलेले पत्र आणि त्यांनी मार्गारेट यांना उत्तरादाखल लिहिलेले पत्र आपण विचारात घेणार आहोत. आज त्यांनी श्रीअरविंद यांना लिहिलेले पत्र विचारात घेऊ या.)

०३ मार्च १९३६

प्रिय श्रीअरविंद,

तुमचा ‘एसेज ऑन द गीता’ हा ग्रंथ १९३२ सालच्या उन्हाळ्यामध्ये माझ्या वाचनात आला आणि तेव्हापासून हा ग्रंथ माझ्यासाठी साहाय्य आणि प्रेरणा देणारा एक स्रोत ठरला आहे. आता तुमचे थेट साहाय्य आणि तुमच्याकडून थेट प्रेरणा मला लाभावी म्हणून मी विनम्रपणे तुम्हाला लिहीत आहे.

मी विश्वासाने ज्यांच्याकडे मार्गदर्शनासाठी वळावे असे माझ्या देशात मला कोणी दिसत नाही कारण, ज्ञानप्रकाश लाभलेली अशी कोणी व्यक्ती येथे आहे असे माझ्यातरी ऐकिवात नाही. कोणत्यातरी एका विचारधारेशी किंवा एखाद्या (आध्यात्मिक) संस्थेशी जोडून घेण्याचा विचार जेव्हा माझ्या मनात येतो तेव्हा, ‘त्यांची शिस्त आणि त्यांचे नियम मला बंधनकारक होतील आणि त्यामुळे माझा आत्मा मुक्त करण्यासाठी मला ते साहाय्यक ठरणार नाहीत,’ अशा आशंकेने मी पुन्हा मागे फिरते.

नुकतेच मला तुमच्या आश्रमाचे एक छोटेसे माहितीपत्रक मिळाले आहे. माझ्यामध्ये आणि सर्वच जिवमात्रांमध्ये असलेल्या आत्म्याची चेतना ज्यामुळे मुक्त होऊ शकेल अशी कोणती साधना मी प्रथमत: करावी आणि अखेरीस, माझ्या हृदयातील ईश्वराची जेव्हा इच्छा होईल तेव्हा पुरुषोत्तमाच्या चेतनेशी आणि पुरुषोत्तमाशी अंतिम एकत्व पावण्याचा अनुभव मला लाभावा यासाठी कोणती साधना मी करावी, हे तुम्ही मला सुचवाल, अशी आशा बाळगण्याचे धाडस मी करत आहे. मला याची जाणीव आहे की हे साध्य होण्यापूर्वीचा मार्ग खूप दूरवरचा आणि कष्टप्रद असणार आहे; पण तरीही या मार्गावर मला पाऊल ठेवायचे आहे आणि कोणत्याही आंतरात्मिक वैभवाच्या किंवा शक्तिसामर्थ्याच्या उपभोगासाठी मार्गावर मध्येच थांबून न राहता, शक्य तितक्या सरळपणे आणि शक्य तितक्या त्वरेने ही वाटचाल करण्याची माझी इच्छा आहे. ही वाटचाल करत असताना, त्याच्या बरोबरीने, ईश्वरी कार्यासाठी आध्यात्मिक आत्म्याचे एक साधन बनावे अशीही माझी इच्छा आहे.

माझ्या कृती आणि मी उच्चारलेला एकेक शब्द हा माझ्या अंतरात्म्यापासून निघालेला नसल्यामुळे, तो किती पोकळ आहे, किती निरर्थक आहे याची मला आता जाणीव होत आहे. उच्चतर आत्म्याकडून मार्गदर्शन मिळाल्याशिवाय आणि ज्ञानप्रकाश लाभल्याशिवाय माझा हा क्षुद्र जीव काही उपयुक्त कार्य करू शकेल या भ्रमात आता मी कधीही राहू शकणार नाही, याची मला आता खात्री पटली आहे. ज्याने आपला चिरपरिचित किनारा मागे टाकला आहे आणि होकायंत्र नसल्यामुळे, पैलतीरी जायचा मार्गही ज्याला सापडत नाहीये, अशा एखाद्या नावाड्याप्रमाणे माझी अवस्था झाली आहे.

मी असे ऐकले आहे की, ‘जेव्हा शिष्याची तयारी झालेली असते तेव्हा त्याला गुरू भेटतो.’ माझी तयारी झाली आहे किंवा नाही आणि तुमच्या मार्गदर्शक सूचनांचे अनुसरण करण्यास मी पात्र आहे की नाही हे मला माहीत नाही, पण मी तुम्हाला कळकळीने विनंती करत आहे. हे परमप्रभो, तुम्ही मला मार्ग दाखवावा. तुम्ही दाखविलेल्या मार्गाचे निर्भयपणे अनुसरण करण्याचा मी आटोकाट प्रयत्न करीन. कारण मला हे माहीत आहे की, मी आज जिच्याविषयी अनभिज्ञ आहे त्या माझ्याच उच्चतर चेतनेचे तुम्ही प्रतिनिधी आहात. मला वाटते तितकी माझी मुक्तीची आस सखोल आणि प्रमाणिक नसेल तर, कृपा करून ती अधिक सखोल करावी. हे परमप्रभो, त्यामुळे प्रसंगी मला कितीही यातना सहन कराव्या लागल्या तरीही मी ती आस गमावू इच्छित नाही.

आश्रमात न राहणारे असेही तुमचे काही शिष्य आहेत, असे मला सांगण्यात आले. अमेरिकेतील व्यक्तींचा तुम्ही शिष्य म्हणून स्वीकार करता का? अगदी कोणत्याही क्षणी तुम्ही मला येथील (अमेरिकेतील) सर्व गोष्टींचा परित्याग करून, आश्रमात जीवन व्यतीत करण्यासाठी यायला सांगितलेत तर मी तसे करीन, ईश्वर माझा पाठीराखा आहे. अतिशय विनम्रतेने मी तुमच्या उत्तराची वाट पाहत आहे. तुम्ही माझ्यासाठी आजवर जे केले आहे त्याबद्दल अंतःकरणपूर्वक धन्यवाद!

तुमची विनीत,
मार्गारेट वुड्रो विल्सन.

संदर्भ : presidentwilson.org

(श्रीअरविंद यांनी इ. स. १९३० मध्ये, बडोदा संस्थानच्या महाराणी चिमणाबाई सयाजीराव गायकवाड यांना एक पत्र लिहिले आहे. त्यातील हा पूर्वार्ध…)

योगसाधनेतून प्राप्त होणारी उच्च आध्यात्मिक चेतना मी योगाभ्यासातून संपादन केली आहे, हे खरे आहे. त्या चेतनेबरोबर एक विशिष्ट शक्तीही प्राप्त होत असते. विशेषत: योगासाठी जे कटिबद्ध झाले आहेत त्यांच्याशी संवाद साधण्याची शक्ती मी संपादन केली आहे. एक अशी स्थिती असते की जी पूर्णत्वास गेली तर अविचल स्थिरता, सामर्थ्य व परमानंद यांची प्राप्ती होते. ती आध्यात्मिक अवस्था हा योग करणाऱ्यांना प्राप्त व्हावी म्हणून त्यांना मदत करण्याची शक्तीसुद्धा मला प्राप्त झाली आहे. मानसिक आनंद व मानसिक शांतीपेक्षा, आध्यात्मिक आनंद व आध्यात्मिक शांतीचे स्वरूप काही निराळेच असते. पण आध्यात्मिक साधना केल्याशिवाय त्या गोष्टी लाभू शकत नाहीत.

थोडक्यात सांगायचे तर, चेतनेच्या दोन अवस्था असतात; त्यांपैकी कोणत्याही एका अवस्थेमध्ये व्यक्ती जीवन जगू शकते. जीवनलीलेच्या वर राहून तिला नियंत्रित करणारी उच्चतर चेतना, ही चेतनेची एक अवस्था असते. तिला जीवात्मा, आत्मा, ईश्वर अशा विविध नावांनी संबोधण्यात येते. आणि माणसं ज्या चेतनेमध्ये जगत असतात ती सामान्य चेतना, ही चेतनेची दुसरी अवस्था असते. ही चेतना काहीशी वरवरची असते आणि ती जीवनलीलेसाठी आत्म्याचे एक साधन म्हणून उपयोगात आणली जाते. सामान्य चेतनेमध्ये राहून, कृती करणाऱ्या माणसांचे जीवन मनाच्या सामान्य आंदोलनांनी पूर्णपणे संचालित होत असते आणि साहजिकच अशी माणसं सुखदुःख, काळजी, इच्छावासना आणि तत्सम सर्व गोष्टींच्या, म्हणजे ज्या गोष्टींनी हे सर्वसामान्य जीवन बनलेले असते, त्या गोष्टींच्या अधीन असतात. त्यांना मानसिक शांती आणि आनंद मिळू शकतो, पण ती शांती आणि तो आनंद कधीच चिरस्थायी किंवा सुरक्षित असू शकत नाही.

प्रकाश, शांती, शक्ती आणि परमानंद या सर्व गोष्टी म्हणजे आध्यात्मिक चेतना. एखादी व्यक्ती जर संपूर्णपणे अशा चेतनेमध्येच राहू शकली तर काही प्रश्नच नाही; स्वाभाविकपणे आणि सुरक्षितपणे या सर्व गोष्टी तिला लाभतात. पण एखादी व्यक्ती अंशत: जरी त्यामध्ये राहू शकली किंवा व्यक्तीने स्वतःला सातत्यपूर्वक त्या चेतनेप्रत खुले ठेवले, तर जीवनातील धक्क्यांमधून सुरक्षितरित्या बाहेर पडण्यासाठी आध्यात्मिक प्रकाश, शांती, सामर्थ्य आणि आनंद या गोष्टी पुरेशा प्रमाणात तिला प्राप्त होतात.

या आध्यात्मिक चेतनेला खुले झाल्याचा परिणाम म्हणून त्या व्यक्तीला काय प्राप्त होणार आहे हे, ती व्यक्ती कशाचा शोध घेत आहे, यावर अवलंबून असते. व्यक्ती जर शांतीच्या शोधात असेल तर तिला शांती लाभते; व्यक्तीला जर प्रकाश वा ज्ञान हवे असेल तर ती महान प्रकाशामध्ये जीवन जगू लागते आणि सामान्य माणसाचे मन मिळवू शकेल त्यापेक्षा कितीतरी अधिक सखोल व अधिक सत्य ज्ञान तिला प्राप्त होते. व्यक्ती जर शक्ती वा सामर्थ्य मिळवू इच्छित असेल तर व्यक्तीला आंतरिक जीवनासाठी आध्यात्मिक सामर्थ्य किंवा बाह्य कार्य व कृती यांचे नियमन करणारी योग-शक्ती प्राप्त होते. व्यक्तीला जर आनंद हवा असेल तर, सामान्य मानवी जीवन देऊ शकते अशा हर्ष व आनंदापेक्षा कितीतरी अधिक महान अशा परमानंदामध्ये ती व्यक्ती प्रविष्ट होते. (उत्तरार्ध उद्या…)

– श्रीअरविंद (CWSA 36 : 440-441)

(अंतरात्म्याचा आवाज कसा असतो, आणि मन व प्राण यांचे आवाज कसे असतात, हे आपण जाणून घेतले. आज त्याचा शेवटचा भाग…)

सत्य शोधनाची आणि सत्यानुसार आचरण करण्याची तुमची इच्छा जर खरोखरच प्रामाणिक असेल तर तुम्ही अंतरात्म्याचा तो सौम्य आवाज अधिकाधिक चांगल्या रितीने ऐकायला शिकू लागता, तुम्ही अधिकाधिक विवेक बाळगायला शिकू लागता. त्यासाठी जरी तुम्हाला परिश्रम करावे लागले, किंवा त्यासाठी तुम्हाला काही वेदना सोसाव्या लागल्या तरीदेखील, आता तुम्ही त्याची आज्ञा पालन करण्यास शिकता. तुम्ही एकदा जरी त्याच्या आज्ञेचे पालन केलेत तरीदेखील ती एक मोठी शक्तिशाली मदत ठरते. आत्मा काय असतो आणि काय नसतो यामध्ये तारतम्य करण्याच्या मार्गावरील ती लक्षणीय प्रगती असते. आवश्यक तो प्रामाणिकपणा जर तुमच्यामध्ये असेल तर, या विवेकाच्या साहाय्याने तुम्ही ध्येयापर्यंत पोहोचणार याची खात्री बाळगा.

परंतु तुम्ही घाईगडबड करता कामा नये, तुम्ही अधीर होता कामा नये, तुम्ही चिकाटी बाळगली पाहिजे. अन्यथा तुम्ही एक योग्य गोष्ट करण्याऐवजी दहा चुकीच्या गोष्टी करता. (पण आणखी एक गोष्टदेखील तेवढीच महत्त्वाची आहे आणि ती लक्षात ठेवली पाहिजे. ती गोष्ट अशी की,) जेव्हा तुमच्या हातून एखादी चुकीची गोष्ट घडते तेव्हा निराश होऊन तुम्ही सारेकाही सोडून देता कामा नये; तुम्ही स्वतःला असे समजावून सांगितले पाहिजे की, ही चूक झाली म्हणून ईश्वरी कृपा काही मला सोडून जाणार नाही. या वेळी चूक झाली, पण पुढच्या वेळी मी अशी चूक करणार नाही, असे तुम्ही स्वतःला बजावले पाहिजे.

सारांश रूपाने सांगायचे झाले तर असे म्हणता येईल की, गोष्टी जशा आहेत तशा त्या जाणून घ्यायच्या असतील तर, प्रथम तुम्ही तुमच्या अंतरात्म्याशी एकात्म पावले पाहिजे आणि आत्म्यैक्य साधण्यासाठी, असे ऐक्य साधण्याची सातत्यपूर्ण आणि दृढ इच्छा तुमच्यामध्ये असली पाहिजे. ध्येयावरील एकाग्रता जेवढी अधिक, तेवढा मार्ग अधिक निकटचा होऊ शकतो.

– श्रीमाताजी (CWM 10 : 25-26)