आत्मनिरीक्षण कसे करावे?

(उत्तरार्ध…)

बाह्य रूपाकारालाच जखडून राहणे आणि शरीर म्हणजेच ‘मी’ आहे असे समजणे ही व्यक्तीची सामान्य संवेदना असते. ही अशी संवेदना सहसा नेहमीच आढळून येते. शरीराची वास्तविकता हीच व्यक्तीला तिची स्वतःची वास्तविकता वाटत असते.

व्यक्ती जेव्हा आंतरिक प्रगतीसाठी प्रयत्न करते आणि शरीराहूनही अधिक स्थायी असणाऱ्या अशा कोणत्यातरी गोष्टीचा शोध घेण्याचा ती प्रयत्न करते, तेव्हा मग व्यक्तीला युगायुगांपासून चालत आलेल्या आणि अनेक परिवर्तने घडूनदेखील नित्य सचेत असणाऱ्या एका गोष्टीची जाणीव होऊ लागते आणि मग तिला वाटू लागते की, ही गोष्ट म्हणजेच ‘मी’ असणार. परंतु अशी जाणीव होण्यासाठीसुद्धा खूप गहन अभ्यासाची आवश्यकता असते.

अन्यथा “मी अमुक गोष्ट करणार आहे, मला ही गोष्ट गरजेची आहे,” असा जेव्हा तुम्ही विचार करता तेव्हा, नेहमीच तो शारीरिक स्तरावरील विचार असतो. त्यावेळी तेथे विविध संवेदना, कमीअधिक गोंधळलेल्या संवेदनांच्या प्रतिक्रिया व त्यांचे मिश्रण असणारी अशी एक प्रकारची इच्छा आणि त्याहूनही अधिक गोंधळलेले विचार या सगळ्याचे मिळून एक कडबोळं तयार झालेले असते. या सर्व गोष्टी आवेग, आकर्षण, इच्छावासना आणि एक प्रकारची इच्छाशक्ती यांनी संचालित व्हायला लागतात आणि काही क्षणांसाठी अप्रत्यक्ष्यरित्या या सर्व गोष्टी म्हणजेच तुमचा ‘मी’ झालेला असतो. कारण डोकं, धड, हातपाय आणि चलनवलन करणाऱ्या सगळ्या गोष्टींपासून स्वतंत्र असणाऱ्या ‘मी’चा विचारच तुम्ही कधी करू शकत नाही. कारण या सगळ्या गोष्टींशी तुम्ही खूप घट्टपणे जोडलेले असतात.

मात्र पुष्कळ विचार केल्यानंतर, खूप गोष्टी पाहिल्यानंतर, खूप अभ्यास केल्यानंतर, खूप निरीक्षण केल्यानंतर मग तुम्हाला जाणीव व्हायला लागते की, त्यापैकी एक गोष्ट ही अन्य गोष्टीपेक्षा कमीअधिक प्रमाणात स्वतंत्र आहे आणि त्या गोष्टीच्या पाठीमागे असणारी इच्छाशक्ती, अमुक एखादी कृती करायची की करायची नाही हे ठरवू शकते. आणि तेव्हा मग तुम्ही त्या (अस्थायी) प्रेरणेशी, हालचालीशी, त्या कृतीशी पूर्णपणे समरस होऊ शकत नाही. कारण त्या साऱ्या गोष्टी काहीशा अस्थायी आहेत, याची आता तुम्हाला जाणीव झालेली असते. परंतु हे लक्षात येण्यासाठी, तुम्ही खूप निरीक्षण केले पाहिजे.

आणि त्यानंतरही तुम्ही आणखी निरीक्षण करत राहिले पाहिजे. तेव्हा तुम्हाला असे आढळेल की, तिथे असणारी ही जी दुसरी (अधिक स्थायी) गोष्ट आहे, एक प्रकारची सक्रिय सचेत इच्छाशक्ती म्हणून जी आहे, ती आणखीन एका तिसऱ्याच कोणत्यातरी गोष्टीमुळे संचालित होत आहे. ती या सक्रिय सचेत इच्छाशक्तीचे निरीक्षण करत असते, मूल्यमापन करत असते, निर्णय घेत असते आणि तिचे निर्णय हे ज्ञानाच्या अधिष्ठानावर घेण्याचा ती प्रयत्न करत असते. परंतु हे खूप नंतर घडून येते.

जेव्हा तुम्हाला ही ‘तिसरी गोष्ट’ दिसू लागते, तेव्हा तुमच्या लक्षात येते की, तिच्यामध्ये त्या दुसऱ्या (अधिक स्थायी) गोष्टीला म्हणजे सक्रिय इच्छाशक्तीला चालना देण्याची शक्ती आहे आणि एवढेच नाही तर, क्रियाप्रतिक्रियांवर, भावभावना, संवेदना यांच्यावर तिचे अगदी थेटपणे आणि अतिशय महत्त्वाचे कार्य चालते. तुम्हाला हेदेखील आढळते की, (लक्ष ठेवून असणारी, निरीक्षण करणारी, मूल्यमापन करणारी आणि निर्णय घेणारी ही जी तिसरी गोष्ट आहे) ती सरतेशेवटी अस्तित्वाच्या सर्वच गतिविधींवर नियंत्रण ठेवू शकते.

ही नियंत्रणाची सुरुवात असते. व्यक्ती जेव्हा याबाबत सचेत होते तेव्हा तिला या सर्वाचे मूळ गवसलेले असते. आणि आता जेव्हा व्यक्ती नियंत्रणाबाबत बोलत असते तेव्हा तिला समजू शकते की, “हां, या (तिसऱ्या) गोष्टीकडे नियंत्रणशक्ती आहे.” अशा पद्धतीने व्यक्ती स्वत:चे निरीक्षण करायला शिकते.

• श्रीमाताजी (CWM 09 : 310-311)