(श्रीअरविंद यांनी इ. स. १९३० मध्ये, बडोदा संस्थानच्या महाराणी चिमणाबाई सयाजीराव गायकवाड यांना एक पत्र लिहिले आहे. त्यातील हा पूर्वार्ध…)

योगसाधनेतून प्राप्त होणारी उच्च आध्यात्मिक चेतना मी योगाभ्यासातून संपादन केली आहे, हे खरे आहे. त्या चेतनेबरोबर एक विशिष्ट शक्तीही प्राप्त होत असते. विशेषत: योगासाठी जे कटिबद्ध झाले आहेत त्यांच्याशी संवाद साधण्याची शक्ती मी संपादन केली आहे. एक अशी स्थिती असते की जी पूर्णत्वास गेली तर अविचल स्थिरता, सामर्थ्य व परमानंद यांची प्राप्ती होते. ती आध्यात्मिक अवस्था हा योग करणाऱ्यांना प्राप्त व्हावी म्हणून त्यांना मदत करण्याची शक्तीसुद्धा मला प्राप्त झाली आहे. मानसिक आनंद व मानसिक शांतीपेक्षा, आध्यात्मिक आनंद व आध्यात्मिक शांतीचे स्वरूप काही निराळेच असते. पण आध्यात्मिक साधना केल्याशिवाय त्या गोष्टी लाभू शकत नाहीत.

थोडक्यात सांगायचे तर, चेतनेच्या दोन अवस्था असतात; त्यांपैकी कोणत्याही एका अवस्थेमध्ये व्यक्ती जीवन जगू शकते. जीवनलीलेच्या वर राहून तिला नियंत्रित करणारी उच्चतर चेतना, ही चेतनेची एक अवस्था असते. तिला जीवात्मा, आत्मा, ईश्वर अशा विविध नावांनी संबोधण्यात येते. आणि माणसं ज्या चेतनेमध्ये जगत असतात ती सामान्य चेतना, ही चेतनेची दुसरी अवस्था असते. ही चेतना काहीशी वरवरची असते आणि ती जीवनलीलेसाठी आत्म्याचे एक साधन म्हणून उपयोगात आणली जाते. सामान्य चेतनेमध्ये राहून, कृती करणाऱ्या माणसांचे जीवन मनाच्या सामान्य आंदोलनांनी पूर्णपणे संचालित होत असते आणि साहजिकच अशी माणसं सुखदुःख, काळजी, इच्छावासना आणि तत्सम सर्व गोष्टींच्या, म्हणजे ज्या गोष्टींनी हे सर्वसामान्य जीवन बनलेले असते, त्या गोष्टींच्या अधीन असतात. त्यांना मानसिक शांती आणि आनंद मिळू शकतो, पण ती शांती आणि तो आनंद कधीच चिरस्थायी किंवा सुरक्षित असू शकत नाही.

प्रकाश, शांती, शक्ती आणि परमानंद या सर्व गोष्टी म्हणजे आध्यात्मिक चेतना. एखादी व्यक्ती जर संपूर्णपणे अशा चेतनेमध्येच राहू शकली तर काही प्रश्नच नाही; स्वाभाविकपणे आणि सुरक्षितपणे या सर्व गोष्टी तिला लाभतात. पण एखादी व्यक्ती अंशत: जरी त्यामध्ये राहू शकली किंवा व्यक्तीने स्वतःला सातत्यपूर्वक त्या चेतनेप्रत खुले ठेवले, तर जीवनातील धक्क्यांमधून सुरक्षितरित्या बाहेर पडण्यासाठी आध्यात्मिक प्रकाश, शांती, सामर्थ्य आणि आनंद या गोष्टी पुरेशा प्रमाणात तिला प्राप्त होतात.

या आध्यात्मिक चेतनेला खुले झाल्याचा परिणाम म्हणून त्या व्यक्तीला काय प्राप्त होणार आहे हे, ती व्यक्ती कशाचा शोध घेत आहे, यावर अवलंबून असते. व्यक्ती जर शांतीच्या शोधात असेल तर तिला शांती लाभते; व्यक्तीला जर प्रकाश वा ज्ञान हवे असेल तर ती महान प्रकाशामध्ये जीवन जगू लागते आणि सामान्य माणसाचे मन मिळवू शकेल त्यापेक्षा कितीतरी अधिक सखोल व अधिक सत्य ज्ञान तिला प्राप्त होते. व्यक्ती जर शक्ती वा सामर्थ्य मिळवू इच्छित असेल तर व्यक्तीला आंतरिक जीवनासाठी आध्यात्मिक सामर्थ्य किंवा बाह्य कार्य व कृती यांचे नियमन करणारी योग-शक्ती प्राप्त होते. व्यक्तीला जर आनंद हवा असेल तर, सामान्य मानवी जीवन देऊ शकते अशा हर्ष व आनंदापेक्षा कितीतरी अधिक महान अशा परमानंदामध्ये ती व्यक्ती प्रविष्ट होते. (उत्तरार्ध उद्या…)

– श्रीअरविंद (CWSA 36 : 440-441)

(अंतरात्म्याचा आवाज कसा असतो, आणि मन व प्राण यांचे आवाज कसे असतात, हे आपण जाणून घेतले. आज त्याचा शेवटचा भाग…)

सत्य शोधनाची आणि सत्यानुसार आचरण करण्याची तुमची इच्छा जर खरोखरच प्रामाणिक असेल तर तुम्ही अंतरात्म्याचा तो सौम्य आवाज अधिकाधिक चांगल्या रितीने ऐकायला शिकू लागता, तुम्ही अधिकाधिक विवेक बाळगायला शिकू लागता. त्यासाठी जरी तुम्हाला परिश्रम करावे लागले, किंवा त्यासाठी तुम्हाला काही वेदना सोसाव्या लागल्या तरीदेखील, आता तुम्ही त्याची आज्ञा पालन करण्यास शिकता. तुम्ही एकदा जरी त्याच्या आज्ञेचे पालन केलेत तरीदेखील ती एक मोठी शक्तिशाली मदत ठरते. आत्मा काय असतो आणि काय नसतो यामध्ये तारतम्य करण्याच्या मार्गावरील ती लक्षणीय प्रगती असते. आवश्यक तो प्रामाणिकपणा जर तुमच्यामध्ये असेल तर, या विवेकाच्या साहाय्याने तुम्ही ध्येयापर्यंत पोहोचणार याची खात्री बाळगा.

परंतु तुम्ही घाईगडबड करता कामा नये, तुम्ही अधीर होता कामा नये, तुम्ही चिकाटी बाळगली पाहिजे. अन्यथा तुम्ही एक योग्य गोष्ट करण्याऐवजी दहा चुकीच्या गोष्टी करता. (पण आणखी एक गोष्टदेखील तेवढीच महत्त्वाची आहे आणि ती लक्षात ठेवली पाहिजे. ती गोष्ट अशी की,) जेव्हा तुमच्या हातून एखादी चुकीची गोष्ट घडते तेव्हा निराश होऊन तुम्ही सारेकाही सोडून देता कामा नये; तुम्ही स्वतःला असे समजावून सांगितले पाहिजे की, ही चूक झाली म्हणून ईश्वरी कृपा काही मला सोडून जाणार नाही. या वेळी चूक झाली, पण पुढच्या वेळी मी अशी चूक करणार नाही, असे तुम्ही स्वतःला बजावले पाहिजे.

सारांश रूपाने सांगायचे झाले तर असे म्हणता येईल की, गोष्टी जशा आहेत तशा त्या जाणून घ्यायच्या असतील तर, प्रथम तुम्ही तुमच्या अंतरात्म्याशी एकात्म पावले पाहिजे आणि आत्म्यैक्य साधण्यासाठी, असे ऐक्य साधण्याची सातत्यपूर्ण आणि दृढ इच्छा तुमच्यामध्ये असली पाहिजे. ध्येयावरील एकाग्रता जेवढी अधिक, तेवढा मार्ग अधिक निकटचा होऊ शकतो.

– श्रीमाताजी (CWM 10 : 25-26)

(अंतराम्याला झालेले ज्ञान हेच खरे ज्ञान असते आणि उर्वरित सर्व गोष्टी म्हणजे दिखावा, पूर्वग्रह आणि मतमतांतरं असतात; असे श्रीअरविंद यांनी का म्हटले आहे ते श्रीमाताजी येथे स्पष्ट करून सांगत आहेत. मागील भागावरून पुढे…)

तुम्हाला जी गोष्ट ज्ञात आहे असे तुम्हाला वाटते; जे जे काही तुम्ही शिकलेले असता; वैयक्तिक निरीक्षण, अनुमान, तुलना इत्यादी गोष्टींच्या माध्यमातून तुमच्या जीवनात जे ज्ञान तुम्हाला झालेले असते ते सर्व ज्ञान हे अगदीच सापेक्ष (relative knowledge) असते आणि त्या आधारावर तुम्ही जीवनाचा टिकाऊ आणि खराखुरा मार्ग आखू शकत नाही याची तुम्हाला जाणीव करून देणे, हा आत्ता आपण श्रीअरविंद लिखित जे वचन विचारात घेतले त्याचा मथितार्थ आहे. किती तरी वेळा आम्ही ही गोष्ट पुन्हापुन्हा सांगितली आहे की, मनाकडून जे जे येते ते पूर्णपणे सापेक्ष असते.

मन जितके अधिक शिक्षित असेल आणि त्याने जर विविध विद्याशाखांचा अभ्यास केलेला असेल तेवढ्या अधिक प्रमाणात, ‘त्याचे म्हणणेच कसे सत्य आहे किंवा त्याने जे काही मांडले आहे तेच कसे सत्य आहे,’ हे सिद्ध करण्यात ते अधिक यशस्वी होते. व्यक्ती कोणतीही गोष्ट तर्कबुद्धीच्या साहाय्याने खरी असल्याचे सिद्ध करू शकते; परंतु त्यामुळे ती गोष्ट काही सत्य ठरत नाही. तर ती गोष्ट कायमच एक मत, एक पूर्वग्रह किंवा ज्या गोष्टी मुळातच शंकास्पद असतात अशा वरकरणी गोष्टींवर आधारित असलेली माहिती असते.

आणि त्यामुळे केवळ एकच मार्ग शिल्लक राहतो असे दिसते आणि तो मार्ग म्हणजे व्यक्तीने स्वतःच्या अंतरात्म्याचा शोध घेण्यास सुरुवात करायची आणि त्याचा शोध घ्यायचा. तो तेथेच असतो, तो स्वतःला तुमच्यापासून दडवून ठेवत नाही किंवा गोष्टी अधिक अवघड व्हाव्यात म्हणून तो तुम्हाला खेळवत ठेवत नाही. उलट, तुम्ही त्याला शोधून काढावे, त्याचे म्हणणे तुमच्या कानी पडावे यासाठी मदत करण्याचा तो खूप प्रयत्न करतो. पण तुमचा आत्मा आणि तुमची सक्रिय चेतना यांच्यामध्ये लुडबूड करणारी दोन अंग असतात आणि त्यांना खूप आरडाओरड, गलका करण्याची सवय असते. आणि ही दोन अंग म्हणजे तुमचे मन व तुमचा प्राण. मन आणि प्राण खूप गलका करत असल्यामुळे आणि अंतरात्मा तसे करत नसल्यामुळे, किंबहुना, तो अतिशय सौम्य आवाजात त्याचे म्हणणे मांडत असल्यामुळे, मनाच्या व प्राणाच्या गलक्यामध्ये अंतरात्म्याचे म्हणणे तुमच्या कानी पडत नाही. (क्रमश:)

– श्रीमाताजी (CWM 10 : 24)

चैत्य पुरुषाचा साक्षात्कार व त्याच्याबद्दलची जागृती येणे आणि तो अग्रभागी येणे या गोष्टी मुख्यतः व्यक्ती, ईश्वराबरोबरचे वैयक्तिक नाते किती प्रमाणात विकसित करते यावर अवलंबून असतात. भक्ती, प्रेम, विश्वास, आत्मदान आणि ईश्वरापासून विभक्त करणाऱ्या व स्वत:चेच म्हणणे खरे करू पाहणाऱ्या मानसिक, प्राणिक व शारीरिक अहंकाराच्या आग्रहांना व्यक्तीने दिलेला नकार या सगळ्या गोष्टींमधून तिचे ईश्वराबरोबरचे नाते विकसित होत जाते.

– श्रीअरविंद (CWSA 30 : 360)

(श्रीअरविंद यांनी एका साधकाला लिहिलेल्या पत्रामधून…)

चैत्य पुरुष (psychic being) जेव्हा जागृत होतो तेव्हा तुम्ही तुमच्या आत्म्याविषयी (Self) सचेत होता, तेव्हा तुम्हाला तुमच्या आत्म्याचे ज्ञान होते. आणि मग, मानसिक किंवा प्राणिक अस्तित्व म्हणजे आपण आहोत, असे समजण्याची चूक तुम्ही करत नाही. किंवा ती अस्तित्वं म्हणजेच आत्मा, असे समजण्याची चूक तुम्ही करत नाही.

चैत्य पुरुषाविषयी जागृती आल्यावर, ईश्वराविषयी किंवा गुरूविषयी खरी भक्ती उदयाला येते. या भक्तीचे स्वरूप मानसिक किंवा प्राणिक भक्तीपेक्षा वेगळे असते. तुमच्या मनात, गुरूंच्या बौद्धिक किंवा आध्यात्मिक महानतेविषयी प्रचंड आदर असू शकतो किंवा जाण असू शकते; तसे असेल तर गुरूंचे अनुसरण करा आणि मानसिकदृष्ट्या त्यांच्या आज्ञांचे पालन करा. परंतु ही गोष्ट जर निव्वळ मानसिक असेल तर, त्यायोगे तुमची फार प्रगती होईल असे नाही. अर्थात, तसे करण्यात (मानसिकरितीने अनुसरण करण्यात) काही गैर आहे असे नाही. पण फक्त तेवढे केल्यामुळे तुमचे समग्र आंतरिक अस्तित्व (inner being) खुले होत नाही, तर त्यामधून तुमचा ईश्वराशी फारफार तर मानसिक संपर्क निर्माण होतो.

प्राणिक भक्ती (vital Bhakti) एका पाठोपाठ एक मागण्या करतच राहते. ती तिच्या स्वतःच्या अटी ईश्वरावर लादत असते. अशा भक्तीमध्ये भक्त स्वत:ला समर्पित करतो; पण तो ईश्वरावर काही अटी लादतो. अशी भक्ती असलेला भक्त ईश्वराला म्हणतो, “तू किती महान आहेस,” “मी तुझी पूजा करतो,” “आणि आता माझी अमुक एक इच्छा किंवा माझी अमुक एक आकांक्षा तू पूर्ण केलीच पाहिजेस.” “मला महान बनव, मला थोर साधक, एक महान योगी बनव,” इत्यादी.

अ-दिप्त मनसुद्धा (unillumined mind) सत्याप्रत समर्पित होते पण ते देखील स्वतःच्या अटी लादते. असे मन सत्याला म्हणते, “माझा निर्णय, माझे मतच बरोबर आहे, असे तू मान्य कर.” मनाने ज्या रचना तयार केलेल्या असतात, त्या साच्यामध्येच सत्याने स्वतःला सामावून घ्यावे अशी त्याची अपेक्षा असते.

सत्याने माझ्या शक्तीच्या प्राणिक गतिविधींमध्ये स्वतःला झोकून द्यावे, अशी प्राणिक अस्तित्वाची देखील सत्याकडून अपेक्षा असते. प्राणिक अस्तित्व उच्चतर शक्तीस आणि गुरूच्या प्राणिक अस्तित्वासदेखील खेचत राहते. मानसिक आणि प्राणिक ही दोन्ही अस्तित्वं समर्पित होताना, हातचे काही राखून समर्पित होतात.

मात्र आंतरात्मिक भक्ती (Psychic Bhakti) तशी नसते. ती (मन व प्राण यांच्या) पाठीमागे असणाऱ्या दिव्यत्वाच्या संपर्कात असल्यामुळे, तिला खरी भक्ती करणे शक्य असते. आंतरात्मिक भक्ती कोणतीही मागणी करत नाही किंवा ती कोणती गोष्ट हातची राखूनदेखील ठेवत नाही. (दिव्यत्वाच्या संपर्कात असल्यामुळे,) ती स्वतःच्या अस्तित्वावर समाधानी असते. सत्याचे योग्य प्रकारे पालन कसे करावे, हे चैत्य पुरुषाला ज्ञात असते. चैत्य पुरुष ईश्वर किंवा गुरू यांच्याप्रत खऱ्या अर्थाने समर्पित होतो आणि तो स्वतःचे खऱ्या अर्थाने आत्मदान करत असल्यामुळे, तो ईश्वराकडून किंवा गुरूंकडून खऱ्या अर्थाने काही ग्रहणदेखील करू शकतो. (उत्तरार्ध उद्या…)

– श्रीअरविंद (CWSA 36 : 379-380)