(चैत्य दृष्टिकोनातून माणसापेक्षा एखादे गुलाबाचे फुलदेखील किती चांगले असू शकते ते श्रीमाताजींनी सांगितले, हे आपण बघितले. आज त्याचा उत्तरार्ध पाहू.)

तुम्ही एक जरी पुढचा टप्पा सचेतपणे वर चढून गेलात आणि ते गुलाबाचे फूल जी गोष्ट अजाणतेपणे करते, ते जर तुम्ही सचेतपणे (consciously) केलेत तर, मग ते कितीतरी पटीने अधिक चांगले होईल. खरंतर, कोणताही हिशोब न ठेवता, केवळ अस्तित्वाच्या आनंदासाठी सौंदर्य उमलून येणे ही गोष्ट सहजस्वाभाविक असली पाहिजे. ही गोष्ट फुलाप्रमाणेच माणसामध्येही असली पाहिजे. लहान मुलांमध्ये कधीकधी ही गोष्ट आढळून येते. (मात्र कधीकधीच, नेहमी नाही.) दुर्दैवाने, पालकांच्या आणि वातावरणाच्या प्रभावामुळे मुलं अगदी लहान असतानाच स्वार्थीपणा शिकतात.

परंतु आपल्यापाशी जे आहे किंवा आपण जे काही केले आहे त्याच्या मोबदल्यात आपल्याला काहीतरी मिळावे अशी इच्छा बाळगणे, ही जगातील सर्वांत वाईट गोष्ट आहे. आणि तीच गोष्ट आता अत्यंत सार्वत्रिक झाली आहे. ती आता इतकी सार्वत्रिक झाली आहे की, माणसाचा तो जणू सहजस्वभावच बनला आहे. प्रत्येक गोष्टीचा हिशोब मांडण्याच्या आणि त्यातून लाभ मिळवण्याच्या या प्रवृत्तीमुळे व्यक्ती ईश्वरी प्रेमापासून जेवढी दूर जाते तेवढी ती दुसऱ्या कोणत्याच गोष्टीने दूर जात नाही.

फुलांचे उमलणे म्हणजे त्यांच्या प्रेमाचे रूप असते. जेव्हा एखादे गुलाबाचे फूल सूर्याच्या दिशेने उमलते तेव्हा खचितच, ते जणू स्वतःचे सौंदर्य प्रदान करण्याच्या गरजेतून उमलत असते. माणसाच्या आकलनापलीकडचे आहे हे सारे. कारण ती फुलं जे काही करत असतात त्याचा ती विचार करत बसत नाहीत. (तो त्यांचा स्वभावधर्म असतो.)

कृती करत असताना स्वतःकडे पाहण्याची म्हणजे, स्वतःचा विचार करण्याची जी वृत्ती (स्वत:चा स्वार्थ साधण्याची) माणसामध्ये आहे ती वृत्ती, तो नेहमी सर्वत्रच उपयोगात आणत असतो. माणसाला माहीत असते की, तो काहीतरी करत आहे. पण प्राणी मात्र तसा विचार करत बसत नाहीत. त्यामुळे त्यांचे प्रेम हे माणसाच्या प्रेमासारखे नसते. आणि फुलांबाबत बोलायचे झाले तर ती त्याबाबतीत सचेत नसतात. स्वतःच्या चेतनेविषयी सचेत होण्यासाठी लागणारी चेतना त्यांच्यामध्ये नसते; तर ती एक सहजस्फूर्त, स्वाभाविक प्रक्रिया असते. पण त्या सर्वांमध्ये एक महान शक्ती, महान वैश्विक चेतना आणि वैश्विक प्रेमाची महान शक्ती कार्यरत असते आणि त्यामुळेच या साऱ्या गोष्टी सौंदर्यपूर्णतेने बहरून येतात.

– श्रीमाताजी (CWM 05 : 241)

‘सातत्यपूर्ण व प्रामाणिक अभीप्सा आणि फक्त ईश्वराप्रति अभिमुख होण्याची इच्छा या गोष्टी म्हणजे चैत्य पुरुष (psychic being) अग्रभागी आणण्याची सर्वोत्तम साधने आहेत,’ हे श्रीअरविंदांचे वचन लक्षात घ्या.

जेव्हा तुम्ही मोकळे असाल आणि इतर कोणतीही व्यवधाने नसतील अशी दिवसातील कोणतीही एक वेळ निश्चित करा. शांतपणे बसा आणि चैत्य पुरुषाच्या संपर्कात येण्याची तळमळ, अभीप्सा (aspiration) उरी बाळगून चैत्य पुरुषाचा ध्यास घ्या. त्यामध्ये तुम्हाला लगेच यश आले नाही तरी नाउमेद होऊ नका, एक ना एक दिवस तुम्हाला यश मिळेलच, याची खात्री बाळगा.

– श्रीमाताजी (CWM 17 : 363)

पूर्णयोगासाठी व्यक्तीची तयारी असणे याचा मला अभिप्रेत असलेला अर्थ ‘पूर्णयोगाची क्षमता असणे’ असा नसून ‘पूर्णयोगाचे अनुसरण करावे अशी व्यक्तीला इच्छा असणे’ असा आहे. सर्व अडचणींना तोंड देत, त्यावर मात करण्याची आंतरिक इच्छा व्यक्तीकडे असेल, तर पूर्णयोगाच्या मार्गाचा अवलंब करता येईल; मग त्यासाठी किती काळ लागतो हे तितकेसे महत्त्वाचे नाही.

*

सामान्य जीवनाबद्दल फक्त अस्वस्थ करणारे असमाधान असणे एवढीच तयारी पूर्णयोगासाठी पुरेशी नाही. अध्यात्मजीवनात यश मिळण्यासाठी नि:संदिग्ध आंतरिक हाक, दृढ संकल्प आणि अत्यंत स्थिरता यांची आवश्यकता असते.

– श्रीअरविंद (CWSA 29 : 27-28)

अभीप्सा ही बहुधा नेहमीच चैत्य पुरुषाची (psychic being) अभिव्यक्ती असते. चैत्य पुरुष म्हणजे आपल्यातील असा एक भाग की, जो दिव्य केंद्राभोवती सुरचित झालेला असतो; मानवी अस्तित्वाच्या अंतरंगात खोलवर असणारी ती एक छोटीशी दिव्यज्योती असते. ही दिव्य ज्योत प्रत्येक माणसामध्ये असते आणि तिच्याभोवती सर्व जन्मांमधून, कर्मांमधून, हळूहळू एक अस्तित्व आकाराला येऊ लागते, त्या अस्तित्वालाच मिस्टर तेआँ (श्रीमाताजींचे गूढविद्येच्या अभ्यासाचे पहिले प्रशिक्षक) ‘psychic being’ असे संबोधत असत. आणि जेव्हा हा चैत्य पुरुष विकसित अवस्थेला येऊन पोहोचतो तेव्हा चैत्य पुरुष म्हणजे जणू एक प्रकारे, आत्म्याचे शारीरिक किंवा व्यक्तिगत वस्त्र बनते.

आत्मा हा परमेश्वराचा अंश असतो; तर व्यक्तिगत रूपामध्ये जीव हा सर्वोच्च, परम असतो. आणि परमेश्वर एकच असल्याने, जीव सुद्धा एकच आहे पण त्याची व्यक्तिगणिक रूपं मात्र अगणित असतात.

अपरिवर्तनीय, शाश्वत आणि अनंत (शक्यतांच्या बाबतीत अनंत) अशा दिव्य ज्योतीच्या रूपात या जिवाची सुरुवात झालेली असते. अनेक जन्मांमधून, जे काही प्राप्त झालेले असते आणि दिव्य प्रभावाला जो काही प्रतिसाद दिला गेलेला असतो असे सर्वकाही जिवाभोवती क्रमाक्रमाने घनीभूत होत जाते, त्यातून ते अधिकाधिक सचेत आणि अधिकाधिक सुरचित, सुघटित होऊ लागते. अंतिमत: स्वत:चा स्वामी असणारे आणि फक्त ईश्वरी संकल्पानुसारच वागणारे पूर्णपणे सचेत असे व्यक्तिगत अस्तित्व तयार होते. म्हणजे असे म्हणता येईल की, परमेश्वराचे ते एक व्यक्तिभूत झालेले रूप असते. त्यालाच आपण ‘चैत्य पुरुष’ असे म्हणतो.

– श्रीमाताजी (Conversation with a disciple July 25, 1962)

जर इच्छावासनांना नकार दिला गेला व त्यांनी व्यक्तीच्या विचार, भावभावना, कृती यांच्यावर वर्चस्व गाजवणे बंद केले आणि पूर्ण प्रामाणिकपणे आत्मदान करण्याविषयीची एक स्थिर अभीप्सा व्यक्तीमध्ये उदित झाली तर, कालांतराने चैत्य पुरुष (psychic being) सहसा आपणहूनच खुला होतो.

– श्रीअरविंद (CWSA 30 : 349)