पूर्णयोगासाठी व्यक्तीची तयारी असणे याचा मला अभिप्रेत असलेला अर्थ ‘पूर्णयोगाची क्षमता असणे’ असा नसून ‘पूर्णयोगाचे अनुसरण करावे अशी व्यक्तीला इच्छा असणे’ असा आहे. सर्व अडचणींना तोंड देत, त्यावर मात करण्याची आंतरिक इच्छा व्यक्तीकडे असेल, तर पूर्णयोगाच्या मार्गाचा अवलंब करता येईल; मग त्यासाठी किती काळ लागतो हे तितकेसे महत्त्वाचे नाही.

*

सामान्य जीवनाबद्दल फक्त अस्वस्थ करणारे असमाधान असणे एवढीच तयारी पूर्णयोगासाठी पुरेशी नाही. अध्यात्मजीवनात यश मिळण्यासाठी नि:संदिग्ध आंतरिक हाक, दृढ संकल्प आणि अत्यंत स्थिरता यांची आवश्यकता असते.

– श्रीअरविंद (CWSA 29 : 27-28)

अभीप्सा ही बहुधा नेहमीच चैत्य पुरुषाची (psychic being) अभिव्यक्ती असते. चैत्य पुरुष म्हणजे आपल्यातील असा एक भाग की, जो दिव्य केंद्राभोवती सुरचित झालेला असतो; मानवी अस्तित्वाच्या अंतरंगात खोलवर असणारी ती एक छोटीशी दिव्यज्योती असते. ही दिव्य ज्योत प्रत्येक माणसामध्ये असते आणि तिच्याभोवती सर्व जन्मांमधून, कर्मांमधून, हळूहळू एक अस्तित्व आकाराला येऊ लागते, त्या अस्तित्वालाच मिस्टर तेआँ (श्रीमाताजींचे गूढविद्येच्या अभ्यासाचे पहिले प्रशिक्षक) ‘psychic being’ असे संबोधत असत. आणि जेव्हा हा चैत्य पुरुष विकसित अवस्थेला येऊन पोहोचतो तेव्हा चैत्य पुरुष म्हणजे जणू एक प्रकारे, आत्म्याचे शारीरिक किंवा व्यक्तिगत वस्त्र बनते.

आत्मा हा परमेश्वराचा अंश असतो; तर व्यक्तिगत रूपामध्ये जीव हा सर्वोच्च, परम असतो. आणि परमेश्वर एकच असल्याने, जीव सुद्धा एकच आहे पण त्याची व्यक्तिगणिक रूपं मात्र अगणित असतात.

अपरिवर्तनीय, शाश्वत आणि अनंत (शक्यतांच्या बाबतीत अनंत) अशा दिव्य ज्योतीच्या रूपात या जिवाची सुरुवात झालेली असते. अनेक जन्मांमधून, जे काही प्राप्त झालेले असते आणि दिव्य प्रभावाला जो काही प्रतिसाद दिला गेलेला असतो असे सर्वकाही जिवाभोवती क्रमाक्रमाने घनीभूत होत जाते, त्यातून ते अधिकाधिक सचेत आणि अधिकाधिक सुरचित, सुघटित होऊ लागते. अंतिमत: स्वत:चा स्वामी असणारे आणि फक्त ईश्वरी संकल्पानुसारच वागणारे पूर्णपणे सचेत असे व्यक्तिगत अस्तित्व तयार होते. म्हणजे असे म्हणता येईल की, परमेश्वराचे ते एक व्यक्तिभूत झालेले रूप असते. त्यालाच आपण ‘चैत्य पुरुष’ असे म्हणतो.

– श्रीमाताजी (Conversation with a disciple July 25, 1962)

जर इच्छावासनांना नकार दिला गेला व त्यांनी व्यक्तीच्या विचार, भावभावना, कृती यांच्यावर वर्चस्व गाजवणे बंद केले आणि पूर्ण प्रामाणिकपणे आत्मदान करण्याविषयीची एक स्थिर अभीप्सा व्यक्तीमध्ये उदित झाली तर, कालांतराने चैत्य पुरुष (psychic being) सहसा आपणहूनच खुला होतो.

– श्रीअरविंद (CWSA 30 : 349)

(उत्तरार्ध…)

बाह्य रूपाकारालाच जखडून राहणे आणि शरीर म्हणजेच ‘मी’ आहे असे समजणे ही व्यक्तीची सामान्य संवेदना असते. ही अशी संवेदना सहसा नेहमीच आढळून येते. शरीराची वास्तविकता हीच व्यक्तीला तिची स्वतःची वास्तविकता वाटत असते.

व्यक्ती जेव्हा आंतरिक प्रगतीसाठी प्रयत्न करते आणि शरीराहूनही अधिक स्थायी असणाऱ्या अशा कोणत्यातरी गोष्टीचा शोध घेण्याचा ती प्रयत्न करते, तेव्हा मग व्यक्तीला युगायुगांपासून चालत आलेल्या आणि अनेक परिवर्तने घडूनदेखील नित्य सचेत असणाऱ्या एका गोष्टीची जाणीव होऊ लागते आणि मग तिला वाटू लागते की, ही गोष्ट म्हणजेच ‘मी’ असणार. परंतु अशी जाणीव होण्यासाठीसुद्धा खूप गहन अभ्यासाची आवश्यकता असते.

अन्यथा “मी अमुक गोष्ट करणार आहे, मला ही गोष्ट गरजेची आहे,” असा जेव्हा तुम्ही विचार करता तेव्हा, नेहमीच तो शारीरिक स्तरावरील विचार असतो. त्यावेळी तेथे विविध संवेदना, कमीअधिक गोंधळलेल्या संवेदनांच्या प्रतिक्रिया व त्यांचे मिश्रण असणारी अशी एक प्रकारची इच्छा आणि त्याहूनही अधिक गोंधळलेले विचार या सगळ्याचे मिळून एक कडबोळं तयार झालेले असते. या सर्व गोष्टी आवेग, आकर्षण, इच्छावासना आणि एक प्रकारची इच्छाशक्ती यांनी संचालित व्हायला लागतात आणि काही क्षणांसाठी अप्रत्यक्ष्यरित्या या सर्व गोष्टी म्हणजेच तुमचा ‘मी’ झालेला असतो. कारण डोकं, धड, हातपाय आणि चलनवलन करणाऱ्या सगळ्या गोष्टींपासून स्वतंत्र असणाऱ्या ‘मी’चा विचारच तुम्ही कधी करू शकत नाही. कारण या सगळ्या गोष्टींशी तुम्ही खूप घट्टपणे जोडलेले असतात.

मात्र पुष्कळ विचार केल्यानंतर, खूप गोष्टी पाहिल्यानंतर, खूप अभ्यास केल्यानंतर, खूप निरीक्षण केल्यानंतर मग तुम्हाला जाणीव व्हायला लागते की, त्यापैकी एक गोष्ट ही अन्य गोष्टीपेक्षा कमीअधिक प्रमाणात स्वतंत्र आहे आणि त्या गोष्टीच्या पाठीमागे असणारी इच्छाशक्ती, अमुक एखादी कृती करायची की करायची नाही हे ठरवू शकते. आणि तेव्हा मग तुम्ही त्या (अस्थायी) प्रेरणेशी, हालचालीशी, त्या कृतीशी पूर्णपणे समरस होऊ शकत नाही. कारण त्या साऱ्या गोष्टी काहीशा अस्थायी आहेत, याची आता तुम्हाला जाणीव झालेली असते. परंतु हे लक्षात येण्यासाठी, तुम्ही खूप निरीक्षण केले पाहिजे.

आणि त्यानंतरही तुम्ही आणखी निरीक्षण करत राहिले पाहिजे. तेव्हा तुम्हाला असे आढळेल की, तिथे असणारी ही जी दुसरी (अधिक स्थायी) गोष्ट आहे, एक प्रकारची सक्रिय सचेत इच्छाशक्ती म्हणून जी आहे, ती आणखीन एका तिसऱ्याच कोणत्यातरी गोष्टीमुळे संचालित होत आहे. ती या सक्रिय सचेत इच्छाशक्तीचे निरीक्षण करत असते, मूल्यमापन करत असते, निर्णय घेत असते आणि तिचे निर्णय हे ज्ञानाच्या अधिष्ठानावर घेण्याचा ती प्रयत्न करत असते. परंतु हे खूप नंतर घडून येते.

जेव्हा तुम्हाला ही ‘तिसरी गोष्ट’ दिसू लागते, तेव्हा तुमच्या लक्षात येते की, तिच्यामध्ये त्या दुसऱ्या (अधिक स्थायी) गोष्टीला म्हणजे सक्रिय इच्छाशक्तीला चालना देण्याची शक्ती आहे आणि एवढेच नाही तर, क्रियाप्रतिक्रियांवर, भावभावना, संवेदना यांच्यावर तिचे अगदी थेटपणे आणि अतिशय महत्त्वाचे कार्य चालते. तुम्हाला हेदेखील आढळते की, (लक्ष ठेवून असणारी, निरीक्षण करणारी, मूल्यमापन करणारी आणि निर्णय घेणारी ही जी तिसरी गोष्ट आहे) ती सरतेशेवटी अस्तित्वाच्या सर्वच गतिविधींवर नियंत्रण ठेवू शकते.

ही नियंत्रणाची सुरुवात असते. व्यक्ती जेव्हा याबाबत सचेत होते तेव्हा तिला या सर्वाचे मूळ गवसलेले असते. आणि आता जेव्हा व्यक्ती नियंत्रणाबाबत बोलत असते तेव्हा तिला समजू शकते की, “हां, या (तिसऱ्या) गोष्टीकडे नियंत्रणशक्ती आहे.” अशा पद्धतीने व्यक्ती स्वत:चे निरीक्षण करायला शिकते.

• श्रीमाताजी (CWM 09 : 310-311)