ईश्वराभिमुख राहून कर्म करणे

आमच्या साधनेची पार्श्वभूमी एका आदर्शाकडे निर्देश करते. हा आदर्श पुढील सूत्रात व्यक्त करता येईल.

ईश्वरात राहावे, अहंभावात राहू नये; लहानशा, अहंभावी जाणिवेत राहून नव्हे; तर सर्वात्मक व सर्वातीत पुरुषाच्या जाणिवेत राहून, विशाल पायावर ठामपणे सुस्थिर होऊन, जीवन जगावे.

सर्व प्रसंगी व सर्व जीवांशी पूर्ण समत्वबुद्धीने वागावे; आपले आपल्याबरोबर आणि आपले ईश्वराबरोबर जसे वर्तन असते त्याप्रमाणे, आपण इतरांकडे पाहावे व त्यांना जाणून घ्यावे. आपल्या स्वत:मध्ये इतर सर्वांना पाहावे व सर्वांना ईश्वरामध्ये पाहावे; आणि ईश्वर सर्वांमध्ये आहे, आम्हीही इतर सर्वांमध्ये आहोत ही जाणीव बाळगावी.

अहंभावात राहून नव्हे; तर ईश्वरात निमग्न राहून कर्म करावे. या ठिकाणी पहिली गोष्ट ही ध्यानात ठेवावयाची की, वैयक्तिक गरजा वा वैयक्तिक आदर्शाकडे लक्ष ठेवून कृतीची निवड करावयाची नाही; तर वरती जे जिवंत सर्वोच्च सत्य आहे त्याची आज्ञा असेल त्यानुसार कृतीची निवड करावयाची.

दुसरी गोष्ट, आपल्या आध्यात्मिक जाणिवेची बैठक पुरेशी तयार झाली म्हणजे मग, आपल्या स्वत:च्या स्वतंत्र इच्छेने वा विचाराने, कृती करावयाची नाही; तर आपल्या पलीकडे असलेल्या ईश्वरी इच्छेचे मार्गदर्शन आणि प्रेरणा यांच्या प्रभावाने जी कृती आपल्या हातून घडेल, वाढेल ती तशी अधिकाधिक प्रमाणात घडू द्यावयाची, वाढू द्यावयाची.

शेवटी या साधनेचा श्रेष्ठ परिणाम : आपण स्वतःला उन्नत करून ईश्वरी शक्तीशी एकरूप व्हावयाचे; ज्ञान, शक्ती, जाणीव, कृती आणि अस्तित्वाचा आनंद या सर्व बाबतीत आपण ईश्वरी शक्तीशी एकरूप व्हावयाचे; आपली क्रियाशीलता मृत्युवश मानवी वासनेने, प्राणिक प्रेरणेने, भ्रामक मानसिक ‘स्वतंत्र’ इच्छेने प्रेरित व शासित होत नाही, तर ती अमृत आत्मानंद आणि अनंत आत्मज्ञान यांच्या प्रेरणेने, स्वच्छ ज्ञानाच्या प्रकाशात योजली जात आहे आणि विकास पावत आहे, ही जाणीव व भावना आपल्या ठिकाणी स्थिर करावयाची. आपल्यातील प्राकृतिक मानव दिव्य आत्म्याच्या आणि शाश्वत चैतन्याच्या जाणीवपूर्वकपणे आधीन केल्याने आणि विलीन केल्यानेच ही गोष्ट घडून येते. हे चैतन्यच विश्वप्रकृतीला मार्गदर्शन करत असते; ते कायमच तिच्या अतीत असते.

– श्रीअरविंद
(CWSA 23 : 101)