(सन १९१०)

खरी अडचण ही आजूबाजूच्या परिस्थितीमध्ये नसते; तर ती नेहमी आपल्यामध्येच असते. व्यक्तीला अजेय बनविण्यासाठी संकल्पशक्ती, निरपेक्षता आणि श्रद्धा या तीन गोष्टींची आवश्यकता असते. आपल्यामध्ये पारतंत्र्यातून सुटका करून घेण्याची इच्छा असू शकते, पण पुरेशा श्रद्धेचा अभाव असू शकतो. आपल्यामध्ये स्वतःच्या परम मोक्षाबद्दल श्रद्धा असू शकते पण त्यासाठी आवश्यक असणारी साधने वापरण्यासाठी जी इच्छा लागते त्या इच्छेचा आपल्याकडे अभाव असू शकतो. आणि जरी इच्छा व श्रद्धा या दोन्ही गोष्टी असल्या तरीसुद्धा, आपण त्यांचा अवलंब हा आपल्या कार्यफलाच्या तीव्र आसक्तीला चिकटून करत असण्याची शक्यता असते. किंवा तो अवलंब आपण अनिष्टकारक प्रतिक्रिया निर्माण करणाऱ्या द्वेषमूलक आवेगांनी, अंध उत्तेजनेने किंवा घाईघाईत जबरदस्तीने करत असण्याची शक्यता असते. आणि म्हणूनच, (स्वतःला बंधमुक्त करण्याच्या) अशा प्रकारच्या भव्य कार्यामध्ये, पूर्वी कधीही ज्या अडथळ्यांना सामोरे जावे लागले नव्हते त्या अडथळ्यांवर मात करण्यासाठी म्हणून, मनाच्या आणि शरीराच्या शक्तींहूनही अधिक उच्च असणाऱ्या ‘शक्ती‌’चा आश्रय घेण्याची आवश्यकता असते. येथेच साधनेची आवश्यकता असते.

ईश्वर‌ आपल्या अंतरंगामध्येच आहे. सर्वशक्तिमान, सर्वव्यापी, सर्वज्ञ ‘शक्ती‌’ या रूपामध्ये तो आपल्या अंतरंगामध्ये विराजमान आहे. त्या ईश्वरा‌चे आणि आपले स्वरूप मूलतः एकच आहे. आपण जर त्याच्या संपर्कात आलो आणि स्वतःला त्याच्या हाती सोपविले तर, तो आपल्यामध्ये त्याची स्वतःची शक्ती ओतेल आणि मग, आपल्यामध्येसुद्धा देवत्वाचा अंश आहे, आपल्यामध्ये त्या सर्वशक्तिमानतेचा, सर्वव्यापकत्वाचा आणि सर्वज्ञतेचा काही अंश आहे, ही अनुभूती आपल्याला येईल. मार्ग दीर्घ आहे, पण आत्मसमर्पणामुळे तो जवळचा होतो; मार्ग कठीण आहे पण परिपूर्ण विश्वासामुळे तो सोपा होतो.

इच्छाशक्ती ही सर्वशक्तिमान असते परंतु ती ईश्वरी इच्छा असली पाहिजे; म्हणजे ती निःस्वार्थी, स्थिरचित्त आणि परिणामांबाबत निश्चिंत असली पाहिजे. येशू ख्रिस्ताने असे म्हटले होते की, “तुमच्याकडे मोहरीच्या दाण्याएवढी जरी श्रद्धा असेल तरी तुम्ही एखाद्या पर्वतासमोर उभे राहून त्याला म्हणू शकता, ये आणि तुम्ही तसे म्हटल्यावर तो खरोखरच तुमच्यापाशी येईल.” येथे श्रद्धा या शब्दाचा अर्थ, खरंतर, परिपूर्ण श्रद्धेसहित ईश्वरी संकल्प असा आहे. श्रद्धा तर्कवितर्क करत बसत नाही, तिला ज्ञात असते. कारण दृष्टीवर तिची सत्ता असते आणि ईश्वरी‌ संकल्प काय आहेत हे ती जाणते. आणि तिला हे ज्ञात असते की, ईश्वरा‌ची जी इच्छा आहे तसेच घडणे आवश्यक असते. अंध असलेली श्रद्धा नव्हे पण आध्यात्मिक दृष्टी उपयोगात आणणारी श्रद्धा ही सर्वज्ञ बनू शकते.

इच्छाशक्ती ही सर्वव्यापीसुद्धा असते. ती ज्यांच्या ज्यांच्या संपर्कात येते त्या सर्वांमध्ये स्वतःहून झेपावून प्रवेश करू शकते आणि ती स्वतःची शक्ती, तिचा विचार, तिचा सळसळता उत्साह, तात्पुरत्या किंवा चिरस्थायी स्वरूपात त्या सर्वांना प्रदान करू शकते. एखाद्या एकांतवासात राहणाऱ्या माणसाने निःस्वार्थी आणि निःशंक संकल्पशक्तीचा अवलंब केल्यास, त्याचा विचार हा राष्ट्राचा विचार बनू शकतो. एका वीराची इच्छा ही लाखो भ्याड लोकांच्या हृदयामध्ये धैर्य निर्माण करू शकते.

हीच साधना आपण सिद्धीस नेली पाहिजे. आपल्या मोक्षाची ही पूर्वअट आहे. आपण आजवर अपरिपूर्ण श्रद्धेसहित अपरिपूर्ण इच्छा आणि अपरिपूर्ण निरपेक्षता यांचा अवलंब करत आलो आहोत. वास्तविक, आपल्यासमोर असलेले कार्य हे पर्वत हालविण्यापेक्षा काही कमी कठीण आहे असे नाही. ते साध्य करू शकेल अशी शक्ती अस्तित्वात आहे. परंतु ती शक्ती आपल्या अंतरंगामध्ये असलेल्या एका गुप्त दालनामध्ये दडून बसलेली आहे. आणि त्या दालनाच्या किल्ल्या ईश्वरा‌च्या हातात आहेत. चला, आपण त्याचा शोध घेऊ आणि त्याच्याकडे त्या किल्ल्या मागू या.

– श्रीअरविंद (CWSA 01 : 536-537)

(दि.०६.११.१९०९)

एकेकाळी भारतीय एकता आणि सहिष्णुता यांच्याकडे कल असणारी मोगल सत्ता पुढे जेव्हा दडपशाही करणारी आणि विघातक अशी बनली तेव्हा ती उलथून टाकणे हे राष्ट्रीय पुनरुज्जीवनाचे उद्दिष्ट होते आणि तेव्हा म्हणजे छत्रपती शिवाजीराजे आणि रामदास स्वामी यांच्या काळात हिंदू राष्ट्रीयत्वाला काही एक अर्थ होता. हे त्याकाळी शक्य होते कारण भारत तेव्हा स्वत:च एक जग असल्यासारखा होता आणि महाराष्ट्र व राजपुताना, हे दोन भौगोलिक प्रांत पूर्णत: हिंदू होते, त्यांनी यास भक्कम पाया पुरविला होता. ते आवश्यकही होते कारण मोगलांनी त्यांच्या सत्तेचा जो गैरवापर केला होता तो भारताच्या भवितव्यासाठी घातक होता आणि त्यांना दंडित करून, हिंदू सत्ता आणि पुनरुत्थान यांच्या आधारे त्यांच्यामध्ये सुधारणा घडवून आणण्याची आवश्यकताच होती. ते आवश्यक होते आणि शक्यही होते त्यामुळे ते अस्तित्वात आले.

परंतु आधुनिक काळातील परिस्थिती विचारात घेता, भारत हा एकसंधपणेच अस्तित्वात राहू शकतो. एखाद्या राष्ट्राचे अस्तित्व हे त्याच्या भौगोलिक सीमांवर आणि भौगोलिक एकसंधतेवर, एक विशिष्ट, स्वतंत्र राष्ट्र असण्यावर अवलंबून असते. वंश, भाषा, धर्म, इतिहास यांमधील भेद हे अखेरीस भौगोलिक वेगळेपणाच्या अस्तित्वात निश्चितच विराम पावतील. ग्रेट ब्रिटन, स्वित्झर्लंड आणि जर्मनीमध्ये असेच झालेले आहे. भारतातदेखील असेच होईल. परंतु भौगोलिक एकसंधतादेखील आवश्यक आहे. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, देश इतका एकसंध असला पाहिजे की परस्परांतील संवाद आणि केंद्र-शासनाचे संघटन सोपे झाले पाहिजे, किमान ते अवघड तरी होता कामा नये. (क्रमश:)

– श्रीअरविंद (CWSA 08 : 304)

(दि. १९.०६.१९०९)

आपण एका बाबतीत खात्री बाळगली पाहिजे, ती बाब अशी की हिंदू-मुस्लीम ऐक्य हे कोणत्याही राजकीय तडजोडींनी किंवा राजकीय पक्षाने केलेल्या अनुनयाने घडून येणार नाही. ते ऐक्य अगदी मुळाशी जाऊन, हृदय आणि मनामध्ये शोधले पाहिजे; कारण जिथे त्यांच्यातील दुहीची कारणे रुजलेली आहेत, तिथेच त्यावरील उपायदेखील शोधले पाहिजेत.

अशा समस्या सोडविण्याचे प्रयत्न करताना आपण हे ध्यानात ठेवले पाहिजे की, गैरसमज हेच आपल्या आपापसातील मतभेदांचे मुख्य कारण आहे. आपण हेही लक्षात ठेवले पाहिजे की, प्रेमामधून प्रेम उदयाला येते आणि शक्तीच बलवानांना शांत करू शकते. परस्परांचा अधिक चांगला परिचय करून घेऊन त्याद्वारे आणि सहानुभूतीद्वारे या गैरसमजांची कारणे दूर करण्यासाठी आपण प्रयत्नशील राहिले पाहिजे. एखाद्या देशभक्ताचे अढळ प्रेम आपण आपल्या मुस्लिम बांधवालाही देऊ केले पाहिजे; तसे करताना हे लक्षात ठेवले पाहिजे की त्याच्याही अंत:करणामध्ये नारायणाचा अधिवास आहे आणि आपल्या (भारत)मातेने तिच्या वक्षस्थळी त्यालासुद्धा कायमस्वरूपी जागा देऊ केली आहे. मात्र खोटेपणाने किंवा स्वार्थी दुर्बलतेमुळे आणि भित्रटपणामुळे त्याच्याशी संपर्क साधणे किंवा त्याचा अनुनय करणे आपण टाळले पाहिजे. अडचणीशी सामना करण्याचा हा एकमेव व्यवहार्य मार्ग आहे असा आमचा विश्वास आहे.

– श्रीअरविंद (CWSA 08 : 31)

(दि. १९.०६.१९०९)

हिंदुधर्म हा सर्वाधिक चौकस आणि सर्वाधिक विश्वासार्ह आहे. तो चौकस आहे असे म्हणण्याचे कारण की, हिंदुधर्माने आजवर सर्वाधिक वेळा प्रश्न उपस्थित केले आहेत, तसेच त्यामध्ये सर्वाधिक प्रयोग करण्यात आले आहेत. तो सर्वाधिक विश्वासार्ह आहे असे म्हणण्याचे कारण की, त्याच्याकडे वैविध्यपूर्ण व सकारात्मक आध्यात्मिक ज्ञान आणि सखोल अनुभूती आहे. असा हा विशाल हिंदुधर्म म्हणजे केवळ एक मतप्रणाली वा मतप्रणालींचा समुच्चय नव्हे तर, तो जीवनधर्म आहे. हिंदुधर्म ही केवळ सामाजिक चौकट नव्हे तर, तो भूतकालीन आणि भावी सामाजिक उत्क्रांतीचा आत्मा आहे. तो कशालाही नकार देत नाही, तर प्रत्येक गोष्टीचा अनुभव घेण्यावर व प्रयोग करण्यावर भर देतो; आणि अशा रितीने एकदा का अनुभवांती व प्रयोगांती गोष्टींची पारख झाली की त्या साऱ्याची योजना तो आत्मोद्धारासाठी करतो. अशा या हिंदुधर्मामध्येच भविष्यकालीन विश्वधर्माचा पाया आम्हास आढळतो.

भारताच्या सनातन धर्मामध्ये वेद, वेदान्त, गीता, उपनिषदे, दर्शने, पुराणे, तंत्र असे अनेक धर्मग्रंथ येतात; हा धर्म बायबल वा कुराण यांचाही अव्हेर करीत नाही; पण त्याचा खराखुरा अधिकृत धर्मग्रंथ हा त्याच्या हृदयांत असतो की जेथे चिरंतनाचा निवास असतो. आमच्या स्वत:च्या आंतरिक आध्यात्मिक अनुभूतीमध्येच आम्ही जगभरातील धर्मग्रंथांचा स्रोत आणि त्याचे प्रमाण शोधले पाहिजे; तेथेच आम्ही ज्ञान, प्रेम व आचरण यांचे नियम आणि कर्मयोगाची प्रेरणा व त्याचे अधिष्ठान शोधले पाहिजे.

– श्रीअरविंद (CWSA 08 : 26)

(दि. १९.०६.१९०९)

आम्ही जे कार्य आमच्या डोळ्यांसमोर ठेवले आहे ते केवळ यांत्रिक नसून, नैतिक आणि आध्यात्मिक आहे. केवळ शासनाच्या प्रकारामध्ये बदल घडविणे हेच आमचे उद्दिष्ट नसून राष्ट्रबांधणी हे आमचे उद्दिष्ट आहे. राजकारण हा या कामाचा एक भाग आहे, पण केवळ अंशभागच! आम्ही केवळ राजकारण, सामाजिक प्रश्न, केवळ धर्मशास्त्र, तत्त्वज्ञान, साहित्य वा केवळ विज्ञान यांना वाहून घेणार नाही तर; या सर्वांचा समावेश आम्ही – जो आमच्या दृष्टीने सर्वाधिक महत्त्वाचा धर्म आहे, राष्ट्रधर्म आहे, जो आमच्या दृष्टीने वैश्विक देखील आहे – त्या तत्त्वामध्ये करतो.

जीवनाचा एक शक्तिशाली कायदा आहे, मानवी उत्क्रांतीचे एक महान तत्त्व आहे, आध्यात्मिक ज्ञान व अनुभूतीचे असे एक संचित आहे की ज्या संचिताचे संरक्षण करणे, ज्याचे जितेजागते उदाहरण बनणे आणि ज्याचा प्रचार करणे हे भारताचे आजवरचे नियत कार्य राहिले आहे. हा आहे शाश्वत धर्म, सनातन धर्म. परकीय प्रभावांच्या दडपणामुळे भारताने धर्माची केवळ चौकटच मोठ्या प्रमाणात गमावली आहे असे नाही तर, भारताने धर्माचे जिवंत सत्यत्वच गमावले आहे. कारण भारताचा हा धर्म आचरणात आणला गेला नाही, तर त्याला काहीअर्थच असणार नाही. तो जीवनाच्या कोणत्या तरी एका भागात उपयोगात आणणे पुरेसे नसून, तो जीवनाच्या सर्वांगांत उपयोगात आणला पाहिजे. त्याचे चैतन्य आमच्यामध्ये, आमच्या समाजामध्ये, आमच्या राजकारणामध्ये, आमच्या साहित्यामध्ये, आमच्या विज्ञानामध्ये, आमच्या व्यक्तिभूत चारित्र्यामध्ये, आमच्या आत्मीयतांमध्ये, आमच्या आशाआकांक्षामध्ये प्रविष्ट झाले पाहिजे. या धर्माचे मर्म जाणून घेणे, त्याची सत्य म्हणून अनुभूती घेणे, तो ज्या उच्च भावनांप्रत उन्नत होत आहे त्या भावना अनुभवणे, आणि त्या जीवनामध्ये अभिव्यक्त करणे आणि प्रत्यक्षात उतरविणे म्हणजे आमच्या दृष्टीने कर्मयोग होय.

आम्ही असे मानतो की, योगसाधनेला मानवी जीवनाचे ध्येय बनविण्यासाठी भारताची उन्नती होत आहे. योगामुळेच भारताला स्वातंत्र्य, एकता आणि महानता प्राप्त करून घेण्यासाठी बळ मिळणार आहे, आणि ते सारे टिकवून ठेवण्यासाठीचे बळदेखील भारताला या योगामुळेच मिळणार आहे. आमच्या नजरेला आध्यात्मिक क्रांती दिसत आहे आणि भौतिक हे केवळ त्याची छाया आणि त्याचे प्रतिबिंब आहे. (क्रमश:)

– श्रीअरविंद (CWSA 08 : 24)