भारतीय शिक्षणापुढील प्राथमिक समस्या

दि. ०५ ऑगस्ट १९६५

(श्रीमाताजींनी श्रीअरविंद-आश्रमाच्या सेंटर ऑफ एज्युकेशनमध्ये ‘फ्री प्रोग्रेस एज्युकेशन’ नावाची नवीन शिक्षणपद्धती निर्माण केली. ‘सेंटर ऑफ एज्युकेशन’ची उद्दिष्टं आणि तेथील शिक्षणपद्धती यांचे मूल्यमापन करण्यासाठी आलेल्या भारत सरकारच्या शिक्षण आयोगाच्या शिष्टमंडळाने श्रीमाताजींना पुढील प्रश्न विचारले होते…)

प्रश्न : राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील सद्यकालीन आणि भावी जीवन विचारात घेता, भारताने शिक्षणामध्ये कोणते उद्दिष्ट ठेवले पाहिजे?
श्रीमाताजी : भारतमातेच्या मुलांना, मिथ्यत्वाला (falsehood) नकार देण्यास आणि सत्याचा आविष्कार करण्यास तयार केले पाहिजे.

प्रश्न : हे उच्चतर उद्दिष्ट गाठण्यासाठी देशाने कोणती पावले उचलावीत? आणि या दिशेने सुरुवात कशी करता येईल?
श्रीमाताजी : चैतन्याचे आविष्करण करण्यासाठी जडद्रव्याला तयार केले पाहिजे.

प्रश्न : भारताची खरी प्रतिभा काय आहे आणि तिचे भवितव्य काय आहे?
श्रीमाताजी : जडभौतिक जोपर्यंत आत्मचैतन्याचे आविष्करण करत नाही तोवर ते मिथ्या आहे, कुचकामी आहे; ही शिकवण जगाला देणे ही भारताची खरी प्रतिभा आहे.

प्रश्न : भारताच्या विज्ञान व तंत्रज्ञानाच्या प्रगतीकडे पाहण्याचा तुमचा दृष्टिकोन काय आहे? मानवामध्ये चैतन्याच्या वाढीसाठी विज्ञान व तंत्रज्ञानाची काही मदत होऊ शकेल का?
श्रीमाताजी : चैतन्याच्या आविष्करणासाठी, भौतिकाचा पाया मजबूत, परिपूर्ण आणि अधिक प्रभावी करणे हाच विज्ञान व तंत्रज्ञानाचा एकमेव उपयोग आहे.

प्रश्न : राष्ट्रीय एकात्मतेविषयी भारताला चिंता वाटते. श्रीमाताजींचा या बाबतीतला दृष्टिकोन काय आहे? भारताने स्वत:विषयीचे आणि जगाविषयीचे कर्तव्य कसे पार पाडावे?
श्रीमाताजी : सर्व राष्ट्रांचे ऐक्य हे संपूर्ण जगाचे एक अपरिहार्य भविष्य आहे. परंतु सर्व राष्ट्रांचे ऐक्य घडून येण्यापूर्वी प्रत्येक देशाची अंतर्गत एकात्मता साध्य होणे आवश्यक आहे.

प्रश्न : भारताला भाषाविषयक प्रश्नाने भेडसावले आहे. याबाबतीला आमचा योग्य दृष्टिकोन कसा असावा?
श्रीमाताजी : ऐक्य ही लादलेली गोष्ट असता कामा नये; तर ऐक्य हे जिवंत वास्तव असले पाहिजे. जेव्हा भारत अखंड झालेला असेल तेव्हा भारताकडे स्वाभाविकपणे सर्वांना समजू शकेल अशी एक भाषा असेल.

प्रश्न : शिक्षण हा सर्वसाधारणपणे आज साक्षरतेचा आणि सामाजिक प्रतिष्ठेचा विषय बनलेला आहे. हे एकप्रकारे हानिकारक नाही का? शिक्षणाला त्याचे आंतरिक मोल आणि त्याची आंतरिक आनंददायकता प्राप्त होण्यासाठी काय करता येईल?
श्रीमाताजी : बुरसटलेल्या विचारसरणीमधून बाहेर पडा आणि आत्म-विकसनावर भर द्या.

प्रश्न : आजची आपली शिक्षणपद्धती कोणत्या आभासामध्ये, भ्रांतिमध्ये अडकली आहे? आणि त्यातून आपण बाहेर कसे पडू शकू?
श्रीमाताजी :
अ) आजच्या शिक्षणपद्धतीमध्ये यश, करिअर आणि पैसा यांना नको तेवढे महत्त्व देण्यात आलेले आहे.
ब) त्यातून बाहेर पडण्यासाठी चैतन्याशी संपर्क प्रस्थापित केला पाहिजे आणि अस्तित्वाचे जे सत्य आहे त्याच्या विकसनास व त्याच्या आविष्करणास सर्वोच्च महत्त्व दिले गेले पाहिजे.

– श्रीमाताजी (CWM 13 : 361-363)

अधिक माहितीसाठी पाहा :
श्री अरविंद इंटरनॅशनल सेंटर ऑफ एज्युकेशन (मराठी विकिपीडिया)
https://mr.wikipedia.org/s/6fyd