डिसेंबर १९०९
देशभूमी ही आपली माता आहे या दृष्टीचा अभाव असणे हा आपला मुख्य अडथळा आहे. …‘भारतमाते’ची अखंड प्रतिमा अजूनही साकार व्हायची आहे.
आम्ही (तत्कालीन) काँग्रेसमध्ये ज्या ‘भारतमाते’चे स्तुतिगान करायचो, आराधना करायचो ती पाश्चात्त्य पेहरावातील, ब्रिटिश राजवटीच्या उपकारांच्या ओझ्याखाली दबलेली एक दासी होती, ती काल्पनिक मूर्ती होती, ती अदिव्य (undivine) असा भ्रम होती. खरंतर ती आमची माता नव्हती. पण त्यावेळीही, एका निगूढ, धूसर अशा अंधारात लपून असलेली आमची ‘खरी माता’च आमचा आत्मा व आमचे अंत:करण वेधून घेत असे.
ज्या दिवशी आपण भारतमातेच्या खऱ्या अखंड स्वरूपाचे दर्शन घेऊ शकू, जेव्हा तिच्या प्रभेने आणि कृपाशीर्वादाने मोहित होऊन, आपण आपली जीवनं तिच्या सेवेमध्ये मोठ्या हिरीरीने समर्पित करू, तेव्हा हा अडथळा दूर होईल आणि तेव्हा भारताची एकात्मता, स्वातंत्र्य आणि प्रगती या गोष्टी साध्य करण्यास सोप्या झालेल्या असतील. भाषाभाषांमधील भेद मग आपल्यामध्ये दरी निर्माण करणार नाहीत. हिंदी भाषेचा मध्यस्थ भाषा म्हणून स्वीकार केल्याने, परंतु तरीही आपापल्या प्रादेशिक भाषांचा यथोचित सन्मान केल्याने, आपली अक्षमतेपासून सुटका होईल. ‘हिंदू-मुस्लीम’ संघर्षावरील खराखुरा उपाय शोधण्यामध्ये आम्ही यशस्वी होऊ. ‘माता’ या स्वरूपात देशाचे दर्शन होत नसल्यामुळे, या अडथळ्यांवर मात करावी ही आस आम्हाला पुरेशा तीव्रतेने, गांभीर्याने जाणवत नाही. आणि म्हणूनच ते अडथळे ओलांडण्याचे मार्गही आम्हाला आजवर गवसलेले नाहीत आणि संघर्ष अधिकाधिकच उग्र रूप धारण करत चालला आहे. आम्हाला जर कशाची गरज असेल तर ती ‘भारतमाते’च्या खऱ्याखुऱ्या अखंड प्रतिमेची! पण, खऱ्याखुऱ्या दर्शनाऐवजी त्याच्या आभासालाच भुलून, जर का आपण केवळ हिंदुंची माता किंवा फक्त हिंदू राष्ट्रवाद ही कल्पना जोपासली तर आपण पुन्हा एकदा त्याच जुन्या चुकांच्या भक्ष्यस्थानी पडू आणि (खऱ्या) ‘राष्ट्रवादा’च्या पूर्ण उन्मीलनापासून स्वत:ला वंचित ठेवू.
– श्रीअरविंद (CWSA 09 : 225-226)
