भक्तियोगाचे साध्य

पूर्णयोगांतर्गत पारंपरिक योग – २२

भक्तियोग

भक्तिमार्ग हा परम प्रेम व परम आनंद यांच्या उपभोगाला आपले साध्य मानतो. ईश्वर हा त्याच्या व्यक्तिरूपामध्ये विश्वाचा दिव्य प्रेमी व भोक्ता आहे, या कल्पनेचा उपयोग सामान्यत: भक्तियोगात करण्यात येतो. भक्तियोगामध्ये जग म्हणजे ईश्वराची लीला आहे, या भूमिकेतून पाहिले जाते. आत्मविलोपन व आत्मप्रकटीकरण यांच्या निरनिराळ्या अवस्थांमधून जात जात, त्या लीलेच्या शेवटच्या अंकामध्ये, जीवाचा मानवी जीवनात प्रवेश होतो. (असे भक्तियोगामध्ये मानले जाते.) मानवी जीवनाच्या सर्व भावनामय स्वाभाविक संबंधांचा उपयोग क्षणिक, सांसारिक नातेसंबंधासाठी न करता, तो सर्वप्रेममय, सर्वसुंदर, सर्वानंदी ईश्वराच्या संपर्काचा आनंद उपभोगण्यासाठी करावयाचा, हे भक्तियोगाचे तत्त्व आहे. ईश्वराशी नाते जोडता यावे व ईश्वराशी जोडलेल्या नात्याची उत्कटता वाढावी, यासाठीच केवळ या योगात पूजा व ध्यान यांचा उपयोग करण्यात येत असतो. हा योग भावनात्मक संबंधांचा उपयोग करण्यात अत्यंत उदार आहे. तो इतका सर्वंकष आहे की, ईश्वराशी शत्रुत्व किंवा विरोध ही भावना प्रेमाची, तीव्र उतावळ्या प्रेमाची भ्रष्टरूपातील भावना आहे, असे हा योग मानतो आणि ही भावना देखील साक्षात्काराला व मोक्षाला साधन म्हणून उपयोगी पडू शकते, असे या योगामध्ये मानले जाते. भक्तिमार्ग साधारणतः ज्या प्रकारे आचरला जातो, तसा तो आचरला असता, तो जगाच्या अस्तित्वापासून दूर नेणारा ठरतो; भक्तियोगानुसार, भक्त सर्वातीत, विश्वातीत अशा ईश्वरात विलीन होतो.

परंतु येथेही हा एकमेव परिणामच अटळ असतो असे मात्र नाही.

– श्रीअरविंद
(CWSA 23 : 39)