भारत – या सम हा

दि. २९ सप्टेंबर १९६५

(श्रीअरविंद यांनी दि. ०४ एप्रिल १९५० रोजी लिहिलेल्या पत्रामधील एक परिच्छेद श्रीमाताजी एका फ्रेंच साधकाला वाचून दाखवत आहेत.)

“भारत स्वतंत्र झाला आहे. ईश्वरी कार्यासाठी भारताचे स्वातंत्र्य आवश्यक होते. सद्यस्थितीत भारताला काही अडचणींना सामोरे जावे लागत आहे आणि पुढील काळात त्या अडचणी अजून वाढण्याची शक्यता दिसत आहे, विशेषतः पाकिस्तानच्या संदर्भातील अडचणी. या अशा गोष्टी आहेत की ज्या येणारच होत्या आणि त्यावर मार्ग काढणे आवश्यकच होते… या प्रश्नाचे पूर्ण निराकरण होणार याची खात्री आहे पण दुर्देवाने, या प्रक्रियेमध्ये बऱ्याच मोठ्या प्रमाणात मानवाला दुःखभोगांचा सामना करावा लागणे अटळ आहे. त्यानंतर मग ईश्वरासाठीचे कार्य अधिक सहज होईल आणि जगाला आध्यात्मिक प्रकाशाच्या दिशेने घेऊन जाण्याचे स्वप्न प्रत्यक्ष साकारण्याची शक्यता आहे. म्हणूनच जगाला साहाय्य करण्याची माझी इच्छा विफल ठरली आहे असे मी, अगदी आत्तादेखील, म्हणजे या अशा अंधकारमय परिस्थितीमध्येही मानू शकत नाही.”

*

(उपरोक्त पत्राच्या आधारे भारतात स्थायिक झालेला फ्रेंच साधक आणि श्रीमाताजी यांच्यामध्ये पुढील संवाद झाला.)

साधक : पाकिस्तानची ही समस्या प्रतीकात्मक आहे आणि जोवर ती समस्या सोडवली जात नाही तोपर्यंत भारत जगामधील त्याची खरी भूमिका पार पाडू शकणार नाही, असे यावरून दिसते.

श्रीमाताजी : हो, खरे आहे.

साधक : तुम्ही असे म्हणाला होतात की, तुम्हाला काही संकेत मिळाले आहेत.

श्रीमाताजी : हो, ते भौतिक संकेत आहेत. मात्र मी त्या गोष्टी बोलणे उचित नाही. ती एक राजकीय घडामोड आहे. ‘भारत अखंड आहे,’ हा संदेश सर्वदूर पोहोचला आहे आणि तो स्वीकारला गेला आहे. पण आत्ता त्याविषयी काही न बोलणे अधिक बरे.

साधक : ही समस्या सुटलेली असेल तेव्हा किती बरे होईल… कारण हा भारत देश किती छान आहे!

श्रीमाताजी : हो, ती समस्या सुटेल. ते विधिलिखित आहे. हा देश अनन्यसाधारण आहे. वास्तविक, कोणतेही दोन देश एकसारखे नसतात, हे खरेच आहे. परंतु इतर देशांबाबत असे म्हणता येईल की, वेगवेगळ्या देशांमध्ये वेगवेगळ्या गोष्टी असतात पण त्या एकसमान प्रतलावरीलच असतात. पण (आध्यात्मिकता) ही एक गोष्ट मात्र केवळ भारतातच आहे. तुम्ही या देशात वावरत असताना त्या वातावरणातच तुम्ही ती गोष्ट श्वासाबरोबर आत घेत असता. मला अगदी तीव्रतेने, अगदी तीव्रतेने हा अनुभव आलेला आहे.

मी जेव्हा इथून १९१५ साली इथून फ्रान्सला जायला निघाले, काही अंतरावर गेले, तेव्हा मला असे जाणवले की काहीतरी हरविल्यासारखे वाटत आहे आणि आम्ही जेव्हा भूमध्य समुद्रात प्रवेश केला, तेव्हा तर मला ते सहन करणेच अशक्य होऊ लागले आणि मग मी आजारी पडले. (नंतर श्रीमाताजींचे काही वर्षे जपान येथे वास्तव्य होते.) एवढेच नाही तर, जपान हा सुद्धा वास्तविक बाह्यतः अगदी अनोखा देश आहे. अद्भुतरित्या सौंदर्यपूर्ण आणि सुसंवादी असा हा देश आहे. तेथे बाहयतः प्रत्येक क्षणाला एक हर्षोल्लास होता, स्तिमित करणारा हर्ष होता, तेथील सौंदर्याची अभिव्यक्ती अतिशय अद्भुत होती, आणि तरीसुद्धा मला तिथे आतून खूप पोकळ व रिक्त वाटत असे. मला तिथे कशाची तरी उणीव भासत असे. (श्वासाची घुसमट होत असावी अशा पद्धतीने श्रीमाताजी आविर्भाव करून दाखवितात.) तेथे एका अत्यंत महत्त्वाच्या गोष्टीचा अभाव होता. आणि तिथे जी गोष्ट हरविल्यासारखी वाटत होती ती मला, इथे भारतात परतल्यानंतर गवसली.

(CWSA 36 : 506-507) & (Conversation with a Disciple, September 29, 1965)