योग आणि मानवी नातेसंबंध – ०१

आपल्याला आपल्या सारख्याच असणाऱ्या माणसांच्या संपर्कात आणणारी जी कारणं असतात त्या कारणांचे जर आपण काळजीपूर्वक निरीक्षण केले तर आपल्या असे लक्षात येते की, आपल्या अस्तित्वाच्या विविध गहन पातळ्यांवर हे संपर्क घडून येतात. आपण जागृतपणे जो व्यवहार करत असतो, त्याची आपली स्वतःची एक खास पद्धत असते, त्यावर हे संपर्क अवलंबून असतात.

आपल्या व्यवहाराच्या ज्या चार मुख्य पद्धती आहेत त्याच्याशी संवादी अशा चार मुख्य प्रकारांमध्ये, आपण सर्व नातेसंबंधांचे वर्गीकरण करू शकतो. शारीरिक (physical), प्राणिक (vital), आंतरात्मिक (psychic) आणि मानसिक (mental) या त्या चार पद्धती आहेत. या वर्गीकरणापैकी एक किंवा अधिक गटांमध्ये नातेसंबंधांचा खेळ असू शकतो, मग तो एकाच वेळी असेल किंवा क्रमशः असेल, आपल्या व्यवहाराच्या आविष्करणाच्या प्रकारानुसार आणि गुणवत्तेनुसार त्यांचा हा खेळ सुरु असतो.

‘शारीरिक, भौतिक संपर्क’ हा अनिवार्य असतो, असे म्हणण्याचे कारण असे की, आपण शरीरधारी असतो आणि या तथ्यावर तो आधारित असतो. ज्यांनी आपल्याला हे शरीर दिलेले असते त्यांच्यासोबत आणि जे त्यांच्यावर भौतिकदृष्ट्या अवलंबून असतात, त्या सर्वांशी अटळपणे आपले संबंध असतात. ही रक्ताची नाती असतात. शेजाऱ्यापाजाऱ्यांशी असलेले संबंध, प्रवास करत असताना होणाऱ्या ओळखी, रस्त्यावर होणाऱ्या ओळखीपाळखी यांसारखे सहवासातून निर्माण होणारेही काही नातेसंबंध असतात. (मला येथे एक गोष्ट नमूद केली पाहिजे आणि ती इतर तिन्ही प्रकारांना देखील लागू पडते – हे नातेसंबंध अनन्य (Exclusive) असलेच पाहिजेत असे नाही. किंबहुना ते तसे असणे खरोखर खूप दुर्मिळ असते; याचे कारण, आपण क्वचितच आपल्या अस्तित्वाच्या कोणत्यातरी एकाच पातळीवर सक्रिय असतो; म्हणजे मला असे म्हणायचे आहे की, शारीरिक नातेसंबंध इतर तीन संबंधांपेक्षा अधिक प्रभावी असतात.)

– श्रीमाताजी
(CWM 02 : 71-72)