ईश्वराविषयीची अभीप्सा हीच पहिली आवश्यक गोष्ट आहे. ती असेल तर पुढची आवश्यक गोष्ट म्हणजे, या अभीप्सेचे (हृदयामध्ये) पोषण करायचे; ती सतत सावध, जागृत, व जिवंत ठेवायची. त्यासाठी एकाग्रतेची – ईश्वरावरील एकाग्रतेची आवश्यकता असते. एकाग्रता करताना त्यामध्ये, ईश्वरी संकल्प व उद्दिष्ट यांच्याप्रत समग्रपणे व नि:शेषतया समर्पित होता यावे, हा दृष्टिकोन असणे आवश्यक असते.

हृदयामध्ये लक्ष एकाग्र करा. त्यात प्रवेश करा, तुम्हाला शक्य होईल तेवढे आत खोल खोल, अगदी आत जा. तुमच्या चेतनेचे बाहेर दूरवर पसरलेले सारे धागे एकत्रित करून, ते सारे गुंडाळून घ्या आणि आत खोलवर बुडी मारा, आत खोल… खोल…खोलवर… जा.

तुम्हाला आढळेल की, हृदयाच्या त्या निवांत, प्रशांत गाभाऱ्यामध्ये एक ज्योत तेवत आहे. तेच तुमच्या अंतरीचे ‘ईश्वरत्व,’ तेच तुमचे खरेखुरे अस्तित्व. त्याचा आदेश ऐका, त्याच्या आज्ञेचे अनुसरण करा.

– श्रीमाताजी (CWM 03 : 01)

(उत्तरार्ध…)

बाह्य रूपाकारालाच जखडून राहणे आणि शरीर म्हणजेच ‘मी’ आहे असे समजणे ही व्यक्तीची सामान्य संवेदना असते. ही अशी संवेदना सहसा नेहमीच आढळून येते. शरीराची वास्तविकता हीच व्यक्तीला तिची स्वतःची वास्तविकता वाटत असते.

व्यक्ती जेव्हा आंतरिक प्रगतीसाठी प्रयत्न करते आणि शरीराहूनही अधिक स्थायी असणाऱ्या अशा कोणत्यातरी गोष्टीचा शोध घेण्याचा ती प्रयत्न करते, तेव्हा मग व्यक्तीला युगायुगांपासून चालत आलेल्या आणि अनेक परिवर्तने घडूनदेखील नित्य सचेत असणाऱ्या एका गोष्टीची जाणीव होऊ लागते आणि मग तिला वाटू लागते की, ही गोष्ट म्हणजेच ‘मी’ असणार. परंतु अशी जाणीव होण्यासाठीसुद्धा खूप गहन अभ्यासाची आवश्यकता असते.

अन्यथा “मी अमुक गोष्ट करणार आहे, मला ही गोष्ट गरजेची आहे,” असा जेव्हा तुम्ही विचार करता तेव्हा, नेहमीच तो शारीरिक स्तरावरील विचार असतो. त्यावेळी तेथे विविध संवेदना, कमीअधिक गोंधळलेल्या संवेदनांच्या प्रतिक्रिया व त्यांचे मिश्रण असणारी अशी एक प्रकारची इच्छा आणि त्याहूनही अधिक गोंधळलेले विचार या सगळ्याचे मिळून एक कडबोळं तयार झालेले असते. या सर्व गोष्टी आवेग, आकर्षण, इच्छावासना आणि एक प्रकारची इच्छाशक्ती यांनी संचालित व्हायला लागतात आणि काही क्षणांसाठी अप्रत्यक्ष्यरित्या या सर्व गोष्टी म्हणजेच तुमचा ‘मी’ झालेला असतो. कारण डोकं, धड, हातपाय आणि चलनवलन करणाऱ्या सगळ्या गोष्टींपासून स्वतंत्र असणाऱ्या ‘मी’चा विचारच तुम्ही कधी करू शकत नाही. कारण या सगळ्या गोष्टींशी तुम्ही खूप घट्टपणे जोडलेले असतात.

मात्र पुष्कळ विचार केल्यानंतर, खूप गोष्टी पाहिल्यानंतर, खूप अभ्यास केल्यानंतर, खूप निरीक्षण केल्यानंतर मग तुम्हाला जाणीव व्हायला लागते की, त्यापैकी एक गोष्ट ही अन्य गोष्टीपेक्षा कमीअधिक प्रमाणात स्वतंत्र आहे आणि त्या गोष्टीच्या पाठीमागे असणारी इच्छाशक्ती, अमुक एखादी कृती करायची की करायची नाही हे ठरवू शकते. आणि तेव्हा मग तुम्ही त्या (अस्थायी) प्रेरणेशी, हालचालीशी, त्या कृतीशी पूर्णपणे समरस होऊ शकत नाही. कारण त्या साऱ्या गोष्टी काहीशा अस्थायी आहेत, याची आता तुम्हाला जाणीव झालेली असते. परंतु हे लक्षात येण्यासाठी, तुम्ही खूप निरीक्षण केले पाहिजे.

आणि त्यानंतरही तुम्ही आणखी निरीक्षण करत राहिले पाहिजे. तेव्हा तुम्हाला असे आढळेल की, तिथे असणारी ही जी दुसरी (अधिक स्थायी) गोष्ट आहे, एक प्रकारची सक्रिय सचेत इच्छाशक्ती म्हणून जी आहे, ती आणखीन एका तिसऱ्याच कोणत्यातरी गोष्टीमुळे संचालित होत आहे. ती या सक्रिय सचेत इच्छाशक्तीचे निरीक्षण करत असते, मूल्यमापन करत असते, निर्णय घेत असते आणि तिचे निर्णय हे ज्ञानाच्या अधिष्ठानावर घेण्याचा ती प्रयत्न करत असते. परंतु हे खूप नंतर घडून येते.

जेव्हा तुम्हाला ही ‘तिसरी गोष्ट’ दिसू लागते, तेव्हा तुमच्या लक्षात येते की, तिच्यामध्ये त्या दुसऱ्या (अधिक स्थायी) गोष्टीला म्हणजे सक्रिय इच्छाशक्तीला चालना देण्याची शक्ती आहे आणि एवढेच नाही तर, क्रियाप्रतिक्रियांवर, भावभावना, संवेदना यांच्यावर तिचे अगदी थेटपणे आणि अतिशय महत्त्वाचे कार्य चालते. तुम्हाला हेदेखील आढळते की, (लक्ष ठेवून असणारी, निरीक्षण करणारी, मूल्यमापन करणारी आणि निर्णय घेणारी ही जी तिसरी गोष्ट आहे) ती सरतेशेवटी अस्तित्वाच्या सर्वच गतिविधींवर नियंत्रण ठेवू शकते.

ही नियंत्रणाची सुरुवात असते. व्यक्ती जेव्हा याबाबत सचेत होते तेव्हा तिला या सर्वाचे मूळ गवसलेले असते. आणि आता जेव्हा व्यक्ती नियंत्रणाबाबत बोलत असते तेव्हा तिला समजू शकते की, “हां, या (तिसऱ्या) गोष्टीकडे नियंत्रणशक्ती आहे.” अशा पद्धतीने व्यक्ती स्वत:चे निरीक्षण करायला शिकते.

• श्रीमाताजी (CWM 09 : 310-311)

सर्व भावभावनांच्या पलीकडे आपल्या अस्तित्वाच्या निःशब्द आणि अक्षोभ गहनतेमध्ये एक प्रकाश सातत्याने उजळलेला असतो, तो आंतरात्मिक चेतनेचा (psychic consciousness) प्रकाश असतो. त्या प्रकाशाचा शोध घ्या, त्यावर लक्ष एकाग्र करा, तो तुमच्या अंतरंगातच असतो.

तुमच्या संकल्प दृढ असेल तर तो प्रकाश तुम्हाला निश्चितपणे गवसेल. ज्या क्षणी तुम्ही त्यामध्ये प्रवेश कराल, त्याच क्षणी तुमच्यामध्ये अमर्त्यतेची जाणीव जागृत होईल. तुम्ही कायमच जीवित होतात, तुम्ही कायम जीवित असणार आहात, हे तुम्हाला जाणवेल. तेव्हा मग तुम्ही शरीरापासून पूर्णपणे स्वतंत्र व्हाल. आत्ता तुम्ही ज्या शरीरामधून आविष्कृत झाला आहात ते शरीर म्हणजे, अनेकानेक क्षणभंगुर आकारांपैकी केवळ एक आकार आहे; आणि तुमचे जागृत अस्तित्व हे आता शरीरावर अवलंबून नाही; हे तुम्हाला जाणवू लागते. आता मृत्यू हा शेवट असत नाही तर, ते केवळ एक संक्रमण असते. मग सगळी भीती क्षणार्धात नाहीशी होते आणि तुम्ही जीवनामध्ये एखाद्या मुक्त मनुष्याप्रमाणे शांतपणे खात्रीपूर्वक मार्गक्रमण करू लागता.

– श्रीमाताजी (CWM 12 : 83-84)

एक अशा प्रकारचा ऊर्जास्रोत असतो की, ज्याचा एकदा शोध लागला की मग बाह्य परिस्थिती किंवा जीवनाची भौतिक परिस्थिती कशीही असली तरी तो स्रोत कधीच संपुष्टात येत नाही. ही ऊर्जा आध्यात्मिक ऊर्जा असते आणि ती अचेतनेच्या गर्तेमधून, निम्न स्तरातून नव्हे तर, वरून म्हणजे मनुष्यमात्रांचे व या विश्वाचे परमोच्च उगमस्थान असलेल्या ठिकाणाहून, म्हणजे अतिचेतनाच्या सर्व-शक्तिमान आणि शाश्वत वैभवाकडून प्राप्त होते.

ती आपल्या अवतीभोवती सर्वत्र असते, ती प्रत्येक वस्तुमध्ये झिरपत असते. तिच्या संपर्कात येण्यासाठी व ती ग्रहण करण्यासाठी तिच्याविषयी अगदी प्रामाणिकपणे आस बाळगणे आणि श्रद्धेने व विश्वासाने तिच्याप्रत
खुले होणे, तसेच स्वतःची चेतना विशाल करणे आणि या वैश्विक चेतनेशी तादात्म्य पावणे, एवढेच पुरेसे असते.

सुरुवातीला, ही गोष्ट अगदी अशक्यप्राय नाही, पण अतिशय अवघड वाटू शकते. परंतु बारकाईने या घटनेचा विचार केला तर व्यक्तीला असे आढळते की, ही गोष्ट वाटते तेवढी अप्राप्य नाही किंवा सामान्य रितीने विकसित झालेल्या मानवी चेतनेपासून ती फार दूरदेखील नाही.

…कधीकधी हा मार्ग काहीसा दीर्घ व संथ असतो परंतु व्यक्तीने जे कष्ट घेतलेले असतात त्या कष्टांचे सरतेशेवटी सार्थक होते. ज्योतिर्मय विशुद्धतेमध्ये सर्व-शक्तिमान असणाऱ्या, ऊर्जेच्या या अमर्याद स्रोताकडून, सर्व परिस्थितीमध्ये, स्वतःच्या इच्छेनुसार ऊर्जा संपादन करण्याच्या या शक्तीच्या परिणामांची आपण अगदी सहजतेने कल्पना करू शकतो. काळजी, थकवा, आजारपण, वार्धक्य आणि एवढेच काय पण अगदी मृत्युसुद्धा या मार्गावरचा फक्त एक अडथळा असतो आणि सातत्यपूर्ण संकल्पशक्तीद्वारे त्या सर्वांवर निश्चितपणे मात केली जाऊ शकते.

– श्रीमाताजी (CWM 12 : 261-262)

शांती किंवा शक्ती शरीरात अवतरित होऊ लागल्यामुळे शरीर ग्रहण-सुलभ होते. तेव्हा काही जणांना शरीर डोलत असल्याचा किंवा शरीरात स्पंदने निर्माण झाल्याची जाणीव होते. शरीराला जेव्हा हे शांतीचे किंवा शक्तीचे अवतरण सवयीचे होऊन जाते तेव्हा त्याचे हे हलणे-डुलणे थांबते. ध्यानाच्या वेळी शांती पूर्णपणे अवतरित होते कारण त्या वेळी श्रीमाताजींप्रति केलेल्या एकाग्रतेमुळे उच्चतर चेतनेची शक्ती खाली अवतरित होते आणि व्यक्ती जर सक्षम असेल तर, ती त्या शक्तीचा स्वीकार करू शकते.

एकदा का त्या शक्तीचे अवतरण सुरू झाले की, सहसा तिचे बळ वाढत जाते आणि त्याबरोबर साधकाची ग्रहणशीलतादेखील वाढत राहते. पुढे ती शक्ती सदा सर्वकाळ आणि सर्व परिस्थितीमध्ये अवतरित होऊ शकते आणि अधिकाधिक काळ टिकून राहू शकते. ती स्थिर होईपर्यंत हे असे चालू राहते.

साधकाने मात्र त्याच्या बाजूने एक प्रयत्न केला पाहिजे आणि तो म्हणजे, ती शक्ती ग्रहण करण्यासाठी म्हणून त्याने स्वतःची चेतना शक्य तितकी अविचल आणि स्थिर ठेवली पाहिजे. उच्चतर आध्यात्मिक चेतनेची शांती, शक्ती, प्रकाश, आनंद या साऱ्या गोष्टी ऊर्ध्वस्थित आहेत, परंतु त्या झाकलेल्या स्वरूपात आहेत. त्यांच्या अवतरणासाठी एक प्रकारची उन्मुखता (opening) असली पाहिजे. मनाची अविचलता आणि अवतरित होऊ पाहणाऱ्या दिव्य प्रभावाला खुली असणारी एकाग्र क्रियाविरहितता (concentrated passivity) या गोष्टी म्हणजे त्या अवतरणासाठी आवश्यक असणारी उत्तम स्थिती होय.

– श्रीअरविंद (CWSA 30 : 481-482)