(कुमारी मार्गारेट वुड्रो विल्सन यांनी श्रीअरविंद यांना लिहिलेले पत्र आपण काल विचारात घेतले. आज आपण श्रीअरविंद यांनी कुमारी मार्गारेट वुड्रो विल्सन यांना दिलेले पत्रोत्तर विचारात घेऊ.)
०७ सप्टेंबर १९३६, पाँडिचेरी

वास्तविक, आध्यात्मिक सत्यासाठी आणि आध्यात्मिक जीवनासाठी केल्या जाणाऱ्या प्रयत्नांचे पहिले कारण ईश्वराचा शोध घेणे हेच असते; हीच एकमेव आवश्यक गोष्ट आहे आणि त्या व्यतिरिक्त इतर सारे शून्यवत् आहे. आणि एकदा का ईश्वराचा शोध लागला की मग त्या ईश्वराचे आविष्करण करायचे. सर्वप्रथम आपल्या मर्यादित चेतनेचे रूपांतर दिव्य चेतनेमध्ये करणे; अनंत शांती, प्रकाश, प्रेम, सामर्थ्य, परमानंद यांमध्ये जीवन जगणे; आपल्या मूलभूत प्रकृतीमध्ये आपण तो ईश्वरच होणे आणि त्याचा परिणाम म्हणून आपल्या क्रियाशील प्रकृतीने, त्याचे वाहन, त्याचे माध्यम, त्याचे साधन बनणे म्हणजे ईश्वराचे आविष्करण करणे. पण, मानवतेसाठी कार्य करणे किंवा भौतिक स्तरावर एकतेचे तत्त्व प्रत्यक्ष कृतीत आणणे या गोष्टी म्हणजे मनाद्वारे दिव्य सत्याचा चुकीच्या पद्धतीने लावलेला अर्थ आहे; या गोष्टी अध्यात्मसाधनेचे पहिले किंवा खरे उद्दिष्ट असू शकत नाहीत.

आधी आपण आपला आत्मा शोधला पाहिजे, ईश्वर शोधला पाहिजे, तेव्हाच आपल्याला, आपला आत्मा किंवा ईश्वर आपल्याकडून ज्या कार्याची अपेक्षा करत आहे, ते कार्य काय आहे ते समजून येईल. तोपर्यंत आपले जीवन आणि आपल्या कृती या, ईश्वराचा शोध घेण्याची साधने ठरू शकतात किंवा त्या शोधासाठी साहाय्यक ठरू शकतात पण त्यांचे अन्य कोणतेही उद्दिष्ट असता कामा नये. जसजसे आपण आंतरिक चेतनेमध्ये विकसित होऊ लागतो किंवा आपल्यामध्ये ईश्वराचे आध्यात्मिक सत्य जसजसे वृद्धिंगत होऊ लागते, तसतसे आपले जीवन आणि आपल्या कृती, आपली कर्मं ही त्यामधूनच प्रवाहित झाली पाहिजेत, त्याच्याशीच समरस झालेली असली पाहिजेत. पण त्याआधीच (आत्म्याचा किंवा ईश्वराचा शोध लागण्यापूर्वीच) आपले जीवन कसे असले पाहिजे, आपले कार्य काय असले पाहिजे हे आपण आपल्या मर्यादित मानसिक संकल्पनांच्या आधारे ठरविणे म्हणजे आपल्या आंतरिक आध्यात्मिक सत्याच्या विकसनामध्येच खोडा घालण्यासारखे आहे.

आपल्या अंतरंगातील आध्यात्मिक सत्य जसजसे वृद्धिंगत होत जाते तसतसे ईश्वरी प्रकाश व सत्य, ईश्वरी शक्ती आणि ऊर्जा, ईश्वरी विशुद्धता व शांती आपल्यामध्ये कार्य करत आहेत; आपल्या कर्मांवर तसेच आपल्या चेतनेवर त्या कार्य करत आहेत; आपल्यामधील हीणकसपणा काढून, त्या जागी आत्मरूपी विशुद्ध सोन्याची प्रस्थापना करून, ईश्वरी प्रतिमेमध्ये आपली पुनर्रचना घडविण्यासाठी आपल्या कर्मांचा व चेतनेचा उपयोग केला जात आहे, हे आपल्याला जाणवेल. आपल्यामध्ये जेव्हा ईश्वरी उपस्थिती सातत्याने असेल आणि आपली चेतना रूपांतरित झालेली असेल तेव्हाच, या भौतिक स्तरावर ईश्वरी आविष्करण करण्यासाठी आपण सज्ज झालो आहोत, असे म्हणण्याचा आपल्याला अधिकार पोहोचतो.

एखादा मानसिक आदर्श किंवा तत्त्व मनाशी दृढ बाळगणे आणि ते आपल्या आंतरिक कार्यावर लादणे यामधून आपण स्वतःला मानसिक अनुभूतीमध्येच मर्यादाबद्ध करण्याचा धोका संभवतो; किंवा ईश्वराशी सायुज्य व एकत्व यांची खरी पूर्ण वाढ होण्याऐवजी, आणि ईश्वराच्या इच्छेचा आपल्या आयुष्यात जीवलग व मुक्त बहर येण्याऐवजी, अर्ध्या-कच्च्या घडणीद्वारे त्याचा आभास निर्माण होण्याचा किंवा त्यामध्ये अडथळा निर्माण होण्याचा धोका संभवतो. मनाला लागलेले हे चुकीचे वळण आहे आणि त्या बाजूलाच आजच्या मनाचा विशेष कल आहे. एकमेव आवश्यक असणाऱ्या गोष्टीवरून (म्हणजे ईश्वराचा शोध घेणे या गोष्टीवरून) आपले चित्त विचलित करणाऱ्या अशा किरकोळ गोष्टी जवळ करण्यापेक्षा, ईश्वराच्या साक्षात्कारामधून प्राप्त होऊ शकतात अशा शांती किंवा प्रकाश किंवा आनंद या गोष्टी मिळविण्यासाठी ईश्वराकडे वळणे हे अधिक बरे!

आंतरिक जीवनाप्रमाणे भौतिक जीवनाचेदेखील दिव्यत्वात रूपांतर (divinisation) करणे हा, आम्ही जी ’दिव्य योजना’ पाहत आहोत तिचाच एक भाग आहे, पण आंतरिक साक्षात्काराच्या बहरातूनच तो पूर्णत्वास जाऊ शकतो; (भौतिक जीवनाचे दिव्यत्वात रूपांतर) ही अशी एक गोष्ट आहे की जी मानसिक तत्त्वाच्या कार्यामधून होऊ शकत नाही; तर ती अंतरंगातून बाह्य दिशेने विकसित होत जाते. मानसिक प्रयत्नांचे, जिवंत अशा आध्यात्मिक अनुभूतीमध्ये परिवर्तन कसे करायचे, त्यासाठी कोणती साधना करायची? असे तुम्ही विचारले आहे. (क्रमश:)

– श्रीअरविंद (CWSA 29 : 05-06)

आंतरात्मिक चेतनेच्या अनेकविध सुंदर रूपांमधील नि:स्वार्थी, निरपेक्ष कृती हे या जगातील एक सर्वोत्तम रूप आहे. परंतु, मानसिक क्रियाकलापांच्या श्रेणीत आपण जसजसे वरवर जाऊ लागतो तसतशी ही निरपेक्ष कृती दुर्मिळ होऊ लागल्याचे आढळते. कारण बुद्धी आली की त्या बुद्धीच्या बरोबरीने सर्व चलाखी, अक्कलहुशारी, भ्रष्टपणा, हिशोबीपणा यांची सुरुवात होते.

उदाहरणार्थ असे पाहा की, जेव्हा एखादे गुलाबाचे फूल उमलते तेव्हा ते अगदी सहज-स्वाभाविकपणे उमलते. सुंदर असण्याच्या आनंदासाठी, आल्हाददायक सुगंध देण्यासाठी, जीवनाचा आनंद अभिव्यक्त करण्यासाठी ते उमलते. ते कोणत्याही लाभ-हानीचा विचार करत नाही, त्याला त्यामधून काही मिळवायचे नसते. ते अगदी सहजस्फूर्तपणे, अस्तित्वाच्या आणि जीवनाच्या आनंदाने बहरून येत असते.

आता माणसाचा विचार करू. काही थोडे अपवाद वगळता, ज्या क्षणी माणसाचे मन सक्रिय होते त्या क्षणापासून तो त्याच्यातील त्या सौंदर्यापासून आणि हुशारीपासून काही लाभ मिळवू पाहतो; त्यातून काहीतरी मिळावे अशी त्याची अपेक्षा असते, लोकांकडून स्तुती किंवा कौतुक किंवा त्यापेक्षाही जास्त असा काहीतरी लाभ व्हावा अशी त्याची अपेक्षा असते. परिणामतः चैत्य दृष्टिकोनातून (psychic point of view) पाहिले असता, गुलाबाचे फूल हे माणसापेक्षा अधिक चांगले असते. (उत्तरार्ध उद्या…)

– श्रीमाताजी (CWM 05 : 240)

आमच्या पूर्णयोगामध्ये आरोहण आणि अवरोहण अशी दुहेरी प्रक्रिया असते. यामध्ये व्यक्ती चेतनेच्या उच्च व उच्चतर स्तरांवर आरोहण करते आणि त्याच वेळी ती व्यक्ती त्या उच्चतर स्तरांवरील शक्ती मन व प्राणामध्ये उतरवते. एवढेच नव्हे तर, सरतेशेवटी त्या व्यक्तीकडून ती शक्ती अगदी शरीरापर्यंत खाली उतरवली जाते. अतिमानस (supermind) हा या स्तरांमधील सर्वोच्च स्तर आहे आणि (अतिमानस अवतरित करणे हे) पूर्णयोगाचे ध्येय आहे. जेव्हा अतिमानस अवतरित करणे शक्य येईल तेव्हाच पृथ्वी-चेतनेचे दिव्य रूपांतरण (transformation) शक्य होईल.

– श्रीअरविंद (CWSA 29 : 376)

आत्तापर्यंत मनुष्याने जे संपादन केले आहे त्याचीच पुनरावृत्ती करणे हे आपले काम नाही तर, नवीन साक्षात्कार आणि आजवर स्वप्नातही कधी पाहिले नव्हते असे प्रभुत्व संपादन करणे हे आपले काम आहे. काळ, आत्मा आणि जग हे आपल्याला प्रदान करण्यात आलेले क्षेत्र आहे; दृष्टी, आशा आणि सर्जनशील कल्पनाशक्ती या गोष्टी आपल्याला काय करायचे आहे याची आठवण करून देणाऱ्या आहेत; तर इच्छा, विचार आणि परिश्रम ही आपली सर्वार्थाने कार्यक्षम अशी साधनं आहेत.

– श्रीअरविंद (CWSA 13 : 200)

मी आज जे करू शकत नाहीये तो, मी भविष्यात जे करणार आहे त्याचा संकेत आहे. अशक्यतेची जाणीव होणे ही सर्व शक्यतांची सुरुवात असते. हे कालबद्ध विश्व म्हणजे एक विरोधाभास होता आणि एक अशक्यता होती; म्हणूनच त्या शाश्वता‌ने स्वतःच्या अस्तित्वामधून हे विश्व निर्माण केले.

*

अशक्यता म्हणजे आजवर प्रत्यक्षात न उतरलेल्या महत्तर शक्यतांची केवळ गोळाबेरीज आहे. प्रगतीचा पुढचा टप्पा आणि अद्यापि पूर्णत्वास न गेलेला प्रवास या गोष्टी अशक्यतेमुळे झाकल्या गेलेल्या असतात.

*

मानवतेने प्रगत व्हावे असे जर तुम्हाला वाटत असेल तर सर्व पूर्वकल्पना बाजूला करा. तसे केल्याने, आजवर दुर्लक्षित राहिलेला विचार जागृत होतो आणि तो सर्जनशील बनतो. अन्यथा तो त्याच त्याच यांत्रिक चक्रात पुनरावृत्त होत राहतो आणि तीच त्याची योग्य कृती आहे असे समजण्याची चूक करतो.

– श्रीअरविंद (CWSA 13 : 200)