एका बाजूने मनाची सखोलता आहे आणि दुसरीकडे त्याचा आंधळेपणा आहे, मनाची ही परस्परविरोधी रूपे आहेत, त्यांविषयीचा हा जो गोंधळ आहे तो मनुष्याच्या भावनिक अस्तित्वाच्या दुहेरी स्वरूपामुळे निर्माण झालेला आहे.

व्यक्तीमध्ये पुढील बाजूस जे हृदय असते ते पशुहृदयाप्रमाणे प्राणसुलभ भावनांचे, विकारांचे असते. पशुहृदयाहून या मानवी हृदयाचा विकास अधिक विविधतेचा असतो, इतकेच. या हृदयाच्या भावनांवर स्वार्थी विकारांचे, आंधळ्या सहज-प्रवृत्तींचे आणि दोषपूर्ण, विकृत, अधोगतीच्या क्षुद्र जीवनप्रेरणांचे वर्चस्व असते. हे हृदय पतित प्राणशक्तिच्या कामनांनी, वासनांनी, क्रोधविकारांनी, क्षुद्र लोभांनी, तीव्र हव्यासांनी, हीन दीन मागण्यांनी वेढलेले आणि अंकित झालेले असते; प्रत्येक लहानमोठ्या ऊर्मीची गुलामगिरी करून ते हिणकस झालेले असते.

मानवामध्ये, भावनाशील हृदय आणि भुकेलेला संवेदनाप्रिय प्राण यांच्या भेसळीने खोटा ‘वासनात्मा’ निर्माण होतो; हे जे मानवाचे असंस्कृत व भयंकर अंग आहे, त्याच्यावर बुद्धी विश्वास ठेवू शकत नाही, हे योग्यच आहे. आणि त्यामुळे या अंगावर आपले नियंत्रण असावे असे बुद्धीला वाटते. असे असूनसुद्धा, या असंस्कृत, हटवादी अशा प्राणिक प्रकृतीवर बुद्धी जे नियंत्रण आणू शकते, किंबहुना, ते नियमन करण्यात ती यशस्वी सुद्धा होते, तरी देखील ती प्राणिक प्रकृती ही नेहमीच फसवी ठरते, अनिश्चित ठरते.

मानवाचा ‘खरा आत्मा’ मात्र या पृष्ठस्तरीय हृदयात नसतो, तो प्रकृतीच्या प्रकाशमय गुहेत लपलेल्या खऱ्या अदृश्य हृदयात असतो. या हृदयामध्ये दिव्य ईश्वरी प्रकाशात आपला आत्मा निवास करत असतो; या अगदी खोल असलेल्या शांत आत्म्याची जाणीव फार थोड्यांनाच असते. आत्मा सर्वांच्याच अंतरंगात आहे पण फारच थोड्यांना त्यांचा खरा आत्मा माहीत असतो, फारच थोड्यांना त्याच्याकडून थेट प्रेरणा आल्याचे जाणवते.

तेथे, म्हणजे आपल्या खोल हृदयात, आपल्या प्रकृतीच्या अंधकारमय पसाऱ्याला आधार देणारी, ईश्वराच्या तेजाची लहानशी ठिणगी असते व तिला केंद्र बनवून, तिच्या भोवती आपला अंतरात्मा, आपले चैत्य अस्तित्व (Psychic Being), साकार आत्मा, आपल्यातील खरा मानव वृद्धिंगत होतो.

मानवातील हे चैत्य अस्तित्व वृद्धिंगत होऊ लागले आणि हृदयस्पंदनांमध्ये त्याची भविष्यकथनं व प्रेरणा प्रतिबिंबित होऊ लागल्या म्हणजे, मानवाला त्याच्या आत्म्याची अधिकाधिक जाणीव होऊ लागते. आता वरच्या दर्जाचा पशु एवढेच त्याचे स्वरूप असत नाही. आतील ईश्वराची झलक प्राप्त झाल्यामुळे तो त्याविषयी जागृत होऊ लागतो, सखोल जीवनाकडून व जाणिवांकडून येणाऱ्या अंत:सूचना तो अधिकाधिक मान्य करू लागतो; दिव्य गोष्टींकडील त्याची प्रवृत्तीही वाढीस लागते.

पूर्णयोगाचा एक निर्णायक क्षण हा असतो की, तेव्हा अंतरात्मा बंधनमुक्त होऊन, पडदा बाजूस सारून पुढे होतो आणि आपल्या अंत:सूचना, अंतर्दृश्ये आणि अंत:प्रेरणा यांचा वर्षाव आपल्या मनावर, प्राणावर, शरीरावर करून, आपल्या पार्थिव प्रकृतीत दिव्यतेची इमारत उभारण्याची तयारी करून देतो.

– श्रीअरविंद
(CWSA 23 : 150)

श्रीअरविंद